Wijdschild, Burcht van de Arkels (1996)

Onderzoek

Het opgra­vings­ter­rein naast de Dalemse Dijk te Gorinchem in 1996

Op 19 augus­tus 1996 vond de Gorcumse ama­teur­ar­che­o­loog Ton Wijkamp bij toe­val een aan­tal pot­scher­ven aan de rivier­zij­de van de Dalemsedijk, direct ten oos­ten van de Gorcumse bin­nen­stad. De scher­ven wer­den in ver­band gebracht met het 13de eeuw­se kas­teel van de heren van Arkel, een bouw­werk des­tijds zo impo­sant dat het door tijd­ge­no­ten de ‘Keizerlijke Burcht van de Arkels’ werd genoemd.

Het aar­de­werk kwam te voor­schijn tij­dens de ont­gron­ding die het pol­der­dis­trict Tieler- en Culemborgerwaarden uit­voer­de in het kader van de ver­be­te­ring van de Waal- en Lekdijk. De loca­tie werd op dat ogen­blik geschikt gemaakt als natuur­ge­bied.

Omdat het ter­rein niet aan­ge­merkt stond op de monu­men­ten­kaart van de pro­vin­cie Zuid-Holland, was geen reke­ning gehou­den met arche­o­lo­gi­sche bege­lei­ding van de werk­zaam­he­den. Toch had men hier het één en ander kun­nen ver­wach­ten. Reeds in 1815 trof men tij­dens dijk­werk­zaam­he­den dik­ke muur­res­ten, kogels en aar­de­werk even bui­ten de ves­ting­gracht.1 Met de bouw van hui­zen op de Kasteelplaats in 1976 – 1977 wer­den behal­ve muur­res­ten, ook ste­nen kogels en zelfs een doop­vont gevon­den. Helaas werd hier toen te laat aan­dacht aan geschon­ken. Het meren­deel van de vond­sten ver­dween in onbe­ken­de par­ti­cu­lie­re han­den.

Proto-steen­goed drink­kan­ne­tjes uit het Rijnland, cir­ca 1275 – 1325.

De vondst van de heer Wijkamp was vol­doen­de aan­lei­ding om nader onder­zoek in te stel­len. Met behulp van een graaf­ma­chi­ne werd het ont­gron­de deel van het ter­rein schoon getrok­ken waar­door dui­de­lijk zicht­ba­re spo­ren en met­sel­werk tevoor­schijn kwa­men. De kwa­li­teit van de grond­spo­ren was zo goed, dat in over­leg met het pol­der­dis­trict beslo­ten werd om de bestem­ming van de vind­plaats te wij­zi­gen en maat­re­ge­len te tref­fen om deze unie­ke vind­plaats te bescher­men.

Vondsten

De bloot­ge­leg­de spo­ren zijn gete­kend Ook wer­den vond­sten ver­za­meld die bij het scha­ven en schoon­ma­ken van het met­sel­werk te voor­schijn kwa­men. Het meren­deel van het aar­de­werk bestond uit 14de eeuw­se drink­kan­nen en -schaal­tjes uit Siegburg en omge­ving. Het oud­ste (pro­to) steen­goed is glo­baal dateer­baar tus­sen 1275 en 1325.  Bijzonder is de vondst van tegel­frag­men­ten van twee zeer luxu­eu­ze 14de eeuw­se kachel­ovens die de pri­vé­ver­trek­ken van een gerie­fe­lij­ke warm­te heb­ben voor­zien.2 Vloeren waren bete­geld met klei­ne gegla­zuur­de pla­vui­zen zoals die ook uit ande­re Hollandse kas­te­len en ker­ken rond 1300 bekend zijn.3 Grijs- en rood­bak­kend gebruiks­aar­de­werk werd spo­ra­disch gevon­den.

De metaal­vond­sten beston­den voor­al uit diver­se typen pijl­pun­ten. Ook werd deel van de kraag van een mali­ën­kol­der ont­dekt. Vondsten die de mili­tai­re func­tie van het com­plex onder­stre­pen. In dezelf­de cate­go­rie van wapen­vond­sten kun­nen nog 3 ste­nen bus­ko­gels van ver­schil­len­de kali­bers genoemd wor­den. De kogels lagen ver­spreid over het ter­rein. Al in 1815 wer­den kogels gevon­den en ook tij­dens de bouw van de hui­zen op de Kasteelplaats. Zowel pij­len als kogels ver­wij­zen naar de zwa­re bele­ge­ring in 1412.

Stenen bus­ko­gels bij de burcht van de Arkels in het Wijdschild te Gorinchem

Op het ter­rein wer­den twee mun­ten aan­ge­trof­fen : een Vlaamse zil­ve­ren dub­be­le groot (bot­dra­ger) van Philips de Stoute (emis­sie 1389) en een hal­ve goud­gul­den op naam van de Keulse aarts­bis­schop Frederik II van Saarwerden (1371 – 1404), gesla­gen in Bonn.4

Aan de hand van lood­strips kun­nen we stel­len dat er min­stens één gebouw een glas-in-lood raam had. Een zelf­de voor­zich­ti­ge con­clu­sie kun­nen we trek­ken voor de gevon­den dak­lei­en.

Het met­sel­werk bestond uit mop­pen van cir­ca 7 x 14 x 28 cen­ti­me­ter. Het meren­deel van de spo­ren bestond ech­ter uit recht­hoe­ki­ge fun­de­rings­ga­ten zon­der steen- of bak­steen­puin. Mogelijk behoor­den deze spo­ren bij hou­ten gebou­wen.

Sporen las­tig te inter­pre­te­ren

De gehe­le vind­plaats bestond uit een recht­hoe­ki­ge struc­tuur (een gracht) die een groot bin­nen­ter­rein ont­sloot. De breed­te van de gracht kon niet vast­ge­steld wor­den door­dat ze afge­dekt werd door een rij­pad en grond­stort. Aan de west­kant lijkt de gracht een breed­te van cir­ca 10 – 13 m. te heb­ben. Het bin­nen­ter­rein heeft een afme­ting van cir­ca 36 x 36 meter. Helaas is de noord­zij­de van dit bin­nen­ter­rein afge­dekt door het dijk­li­chaam van de Dalemsedijk, waar­door deze afme­tin­gen niet met zeker­heid vast­ge­steld kon­den wor­den. Doordat er geen opgra­ving werd uit­ge­voerd blijft de inter­pre­ta­tie van de spo­ren zeer las­tig.

Tekening spo­ren 1996 en de vond­sten uit 1815 (oran­je), teke­ning Hollandia Archeologen Zaandijk

Historie

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk na opgra­ving.

Heren van Arkel

Gorinchem is de Arkelstad, maar het stads­wa­pen dat ont­leend is aan het wapen­schild van de heren van Arkel is tegen­woor­dig nog het eni­ge dat direct her­in­nert aan deze roem­ruch­te mid­del­eeuw­se fami­lie. De rela­tie tus­sen Gorinchem en de Arkels stamt al uit de der­tien­de eeuw en de groei van de mid­del­eeuw­se stad is recht­streeks te dan­ken aan de invloed die deze fami­lie op Gorinchem uit­oe­fen­de. Toch waren tot voor kort de daad­wer­ke­lij­ke spo­ren van de Arkels bin­nen de gemeen­te moei­lijk te vin­den. Zelfs hun slot dat door tijd­ge­no­ten een “Keizerlijke Burcht” werd genoemd is ver­dwe­nen.

De Arkels stam­men in de twaalf­de eeuw uit de omge­ving van Leerdam waar ze bij het rivier­tje de Lede een gebied in leen had­den gekre­gen van de bis­schop van Utrecht. Omstreeks 1265/1267 krij­gen zij Gorinchem in bezit.5 De adel­lij­ke fami­lie is op dat moment al zeer ver­mo­gend en weet haar rijk­dom tij­dens de veer­tien­de eeuw sterk te ver­gro­ten. Rond 1400 waren de Arkels op het hoog­te­punt van hun macht. Ze hiel­den er een eigen hof op na en door­dat het groot­ste deel van hun land op de grens lag van Gelre, Holland en het bis­dom Utrecht wis­ten zij hun invloed uit te oefe­nen op de han­dels­vaart op de Lek en de Merwede. Het spreekt voor zich dat zij aan het Hollandse hof een voor­na­me en invloed­rij­ke plaats bekleed­den. Jan V van Arkel beschik­te tij­dens zijn aan­we­zig­heid aan het gra­fe­lij­ke hof in Den Haag behal­ve over kas­teel Binckhorst (1394), ook over een huis aan het Lange Voorhout (1393).6

De gun­sti­ge lig­ging van het Wijdschild aan de mond van de Linge bij de Merwede op de grens van Holland en Gelre zal de belang­rijk­ste reden zijn geweest voor het besluit van Jan II van Arkel om een burcht te bou­wen op de oos­te­lij­ke oever van de Linge. Uit his­to­ri­sche bron­nen komen we over de bouw van het kas­teel niet veel te weten. In 1290 draagt Jan II van Arkel zijn burcht op aan graaf Floris V van Holland waar­mee hij zijn loy­a­li­teit en onder­ho­rig­heid betuigt aan het gra­fe­lij­ke hof. Op basis van de arche­o­lo­gi­sche vond­sten kun­nen we tot dus­ver con­clu­de­ren dat ergens in het laat­ste kwart van de der­tien­de eeuw begon­nen wordt met de bouw van het kas­teel. Wanneer het gebouw vol­tooid werd, is even­min dui­de­lijk ; de toe­wij­ding aan de graaf in 1290 hoeft alleen maar aan te geven dat men begon­nen was met de bouw of zelfs dat alleen maar de plan­nen gereed waren.

Geen afbeel­din­gen bekend

Helaas zijn van de burcht geen beken­de afbeel­din­gen over­ge­le­verd en ook de beschrij­vin­gen uit de tijd dat het gebouw in gebruik was zijn uiterst sum­mier. Uit de schrif­te­lij­ke bron­nen kan men opma­ken dat de burcht een bin­nen­hof bezat met een ste­nen “Hoge Huis” gebouwd op gewel­ven waar­in men drie kamers, een zaal en een kapel kon vin­den. Het com­plex was omge­ven met een ste­nen muur. Vervolgens kwam men in het mid­den­hof waar ook een muur omheen stond. Rondom het bin­nen­hof en mid­den­hof liep een bre­de die­pe gracht. De voor­burcht was afzon­der­lijk omringd met een gracht en beschermd door een ste­nen muur met torens. Zij her­berg­de dienst­ver­blij­ven, een kerk (?), een ros­mo­len, voor­raad­schu­ren en een hooi­berg. Bij de voor­burcht­poort bevond zich een bol­werk waar­om­heen een 33 meter lan­ge gracht gegra­ven was met een breed­te van 7,40 m. en een diep­te van 3,70 m. Van de voor­burcht weten we ver­der dat zij regel­ma­tig onder water kwam te staan wat bete­kent dat deze in het lage deel bij de rivier moet heb­ben gele­gen. Veel meer komen we van de kei­zer­lij­ke burcht ver­der niet te weten.

Puin en muur­an­ker van neer­ge­haal­de muren.

Sloop

In 1412 werd het kas­teel ont­man­teld. Na een jaren­lan­ge machts­strijd ging Gorinchem over in han­den van de Hollandse gra­ven. De burcht die het sym­bool was van de macht van de Arkels moest eraan gelo­ven. Met het sloop­ma­te­ri­aal werd een nieuw kas­teel bin­nen de muren van de mid­del­eeuw­se stad opge­trok­ken. Willem van Beieren bouw­de zijn nieu­we ver­ster­king aan de zuid­zij­de van de stad. Dit kas­teel kan beschouwd wor­den als de voor­gan­ger van de late­re Blauwe Toren, het kas­teel van Karel de Stoute.

Foto’s

« 2 van 2 »

Publicaties

Aa, A.J. van der (1848)
Aardrijkskundig woor­den­boek der Nederlanden 12, Gorinchem. p. 403.
Google BooksFlipbook | PDF (44 MB)

Bijl, A. (1986)
De Arkelse Oorlog (1401 – 1412). Een vete tus­sen Jan van Arkel en Willem van Beieren, graaf van Holland, Merewade Reeks 9, Gorinchem.

Boudestein, W.J. (2011)
Muntslag en munt­vond­sten in het Gorcumse Wijdschild. De munt­slag van Jan IV van Arkel (1327 – 1360) en de numis­ma­ti­sche vond­sten bij het arche­o­lo­gisch onder­zoek naar de res­tan­ten van het kas­teel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in augus­tus 1996, Gorinchem.
Flipbook | PDF (3 MB)

Broeken, A. (2006)
Gorcumse bodem­schat­ten. Archeologische speur­tocht naar de geschie­de­nis van de Arkelstad, Gorcumse Monumentenreeks 12, Gorinchem. p. 26 – 31.
Flipbook | PDF (3MB)

Dijk, C.J. van (2016)
Crumbling Castles. Exploring the dif­fe­ren­ti­a­ti­on bet­ween besie­ged and non-besei­ged cast­les using mili­ta­ry mate­ri­al, with a case stu­dy of eight cast­les in the coun­ty of Holland during the peri­od 1250 – 1450. Part 1 & 2 (scrip­tie Universiteit Leiden), Leiden.
Flipbook | PDF (6 MB)

Floore, P.M. (1997)
Het kas­teel van de Heren van Arkel, in : Grondig Bekeken 12, nr. 4, p. 25 – 30.

Floore, P.M. (1998)
Het kas­teel van de heren van Arkel, in : Oud-Gorcum Varia. Tijdschrift van de his­to­ri­sche ver­e­ni­ging “Oud-Gorcum” 15nr. 41, p. 198 – 202.
Flipbook | PDF (25 MB)

Hartog, E. den (2016)
The Dog Burials at the Castle of Arkel in Gorinchem. A Study on the Status of Dogs in the Middle Ages, in : Tiere auf Burgen und frühen Schlössern, Forschungen zu Burgen und Schlössern Bd. 16, Wartburg, p. 111 – 119.
Flipbook | PDF (1 MB)

Hartog, E. den (2006)
Dieren in en rond de kas­te­len Teylingen en Brederode, Jaarboek Kastelenstichting Holland en Zeeland 2005, Haarlem, p. 22 – 28.

Jacobs, E., V.L.C. Kersing (red.) & M.M.A. van Veen (1996)
Tussen koor en con­tro­le. Opgravingen op het ter­rein van de Algemene Rekenkamer aan het Lange Voorhout, VOM-reeks 1996 – 3, Den Haag, p. 9 – 12.
Flipbook | PDF (20 MB)

Kemp, A. (1656)
Leven der Doorluchtige Heeren van Arkel ende Jaar-Beschrijving der Stad Gorinchem. Heerlijkheyd ende lan­de van Arkel onder des­selfs hee­ren, ook onder de gra­ven van Holland tot in den jare 1500, Gorinchem, p. 37 – 38.
Flipbook | PDF (28 MB)

Koorevaar, T. & C. Lugtenburg (1996)
Gorinchem, Dalemse Dijk, in : Grondig Bekeken 11, nr. 4, p. 6 – 8.

Koorevaar, T. (1997)
Gorinchem : Vestingweg, in : Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1996, Holland 29, p. 425.
Flipbook | PDF (19 MB)

Koorevaar, T. (1997)
Jaarverslag werk­groep Gorinchem (1996), in : Grondig Bekeken 12nr. 1, p. 18 – 20.

Lennep, J. van, & W.J. Hofdijk (1854)
Merkwaardige Kasteelen in Nederland. Deel I, Amsterdam, p. 103 – 134.

Oude-De Wolf, R. den, & H. Vrielink (2012)
Ofenkacheln in den Niederlanden-Neue Untersuchungen, in : Blick nach Westen, Keramik in Baden und im Elsass. 45. Internationales Symposium Keramikforschung Badisches-Landesmuseum Karlsruhe 25. – 28.9 2012, Karlsruhe, p. 290 – 303.

Sarfatij, H. (1978)
Gorinchem, Wijdschild vondst fun­de­rin­gen kas­teel heren van Arkel, Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1977, in : Regionaal-his­to­risch tijd­schrift Holland 10, p. 308.
Flipbook | PDF (7 MB)

Sarfatij, H. (1976)
Gorinchem, Wijdschild muur­res­ten kas­teel heren van Arkel aan­ge­trof­fen tij­dens werk­zaam­he­den rave­lij­nen, Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1975, in : Regionaal-his­to­risch tijd­schrift Holland 8, p. 276.
Flipbook | PDF (8 MB)

Tummers, H.A. (1983)
Het graf­mo­nu­ment van een heer Van Arkel en zijn vrouw te Gorinchem, in : Bulletin Stichting Oude Hollandse Kerken 17, p. 3 – 14.

Waale, M.J. (1990)
De Arkelse oor­log, 1401 – 1412. Een poli­tie­ke, krijgs­kun­di­ge en eco­no­mi­sche ana­ly­se, Middeleeuwse stu­dies en bron­nen 17, Hilversum.

Waale, M.J. (1990)
Het Arkelse kas­teel in het Wijdschild bij Gorinchem, in : Oud-Gorcum Varia. Tijdschrift van de his­to­ri­sche ver­e­ni­ging Oud-Gorcum 6, nr. 19, p. 137 – 148.
Flipbook | PDF (10 MB)

Media

6-11-2012 AD Rivierenland
13de-eeuw­se doop­vont uit burcht spoor­loos
De Werkgroep Archeologie Gorinchem is op zoek naar de doop­vont uit de burcht van de heren Van Arkel. De 13de-eeuw­se ste­nen bak
kwam in 1977 tevoor­schijn bij de bouw van een woning ten noor­den van de Dalemsedijk.
Lees meer… 

13-11-1996 Gorcumse Courant
Archeoloog houdt lezing over resul­taat opgra­vin­gen
Archeoloog drs. P.M. Floore brengt maand 18 novem­ber ver­slag uit van de opgra­vin­gen aan de Blijenhoek die onder zijn lei­ding wer­den uit­ge­voerd in mei van dit jaar.
Lees meer…

12-11-1996 Kompas Aktief
Lezing over opgra­vin­gen in Gorinchem
De arche­o­loog drs. P.M. Floore brengt maan­dag 18 novem­ber ver­slag uit van de onder zijn lei­ding uige­voer­de opgra­ving aan de Blijenhoek in mei van dit jaar.
Lees meer…

09-10-1996 Gorcumse Courant
Resten kas­teel Heren van Arkel blij­ven bewaard
De res­ten van het kas­teel van de Van Arkels, aan de bui­ten­kant van de Dalemse dijk, wor­den bewaard voor het publiek.
Lees meer…

Suikerbuik en Koffie Martin door Raimond van Soest

Suikerbuik en Koffie Martin door Raimond van Soest

28-09-1996 De Dordtenaar
Bijzondere vond­sten bij kas­teel Heren van Arkel
De arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen bij het kas­teel van de Heren van Arkel in Gorinchem heb­ben een aan­tal inte­res­san­te vond­sten opge­le­verd.
Lees meer…

17-09-1996 Kompas Aktief
Dijkvak Gorinchem in decem­ber op ver­eis­te Deltasterkte
Vondst kas­teel­res­ten kan oor­spron­ke­lij­ke bestem­ming van ‘dras­sig natuur­ge­bied’ wij­zi­gen.
Lees meer…

10-09-1996 Kompas Aktief
Restanten te bezich­ti­gen tij­dens Open Monumentendag
Tijdens Open Monumentendag, zater­dag 14 sep­tem­ber, zal het moge­lijk zijn om de res­tan­ten van het ‘kas­teel’ vlak­bij molen De Hoop en de Dalemsedijk te bezich­ti­gen.
Lees meer…

28-08-1996 De Dordtenaar
Het eens zo mach­ti­ge Land van Arkel, Gorcums kas­teel ver­woest in 1412, was groot blijkt nu.
Hoog boven de Dalemsedijk zweeft een vlie­ger. Even blijft hij in de lucht, maar dan krijgt een ruk­wind er vat op en stort het ding ter aar­de. Pieter Floore zegt een lelijk woord. Er hangt name­lijk een dure came­ra aan de vlie­ger. Hiermee wil­de hij het ter­rein in kaart bren­gen om de naspeu­rin­gen naar het oude kas­teel van de Heren van Arkel gerich­ter te kun­nen uit­voe­ren.
Lees meer…

28-08-1996 Gorcumse Courant
Heren van Arkel niet klein behuisd
De Heren van Arkel heb­ben in een aan­mer­ke­lijk rui­me­re behui­zing gewoond dan tot dus­ver was gedacht. Dit is aan het licht geko­men tij­dens afgra­vin­gen tus­sen de Dalemsedijk en de Merwede, waar­bij res­tan­ten van muren wer­den bloot­ge­legd.
Lees meer…

27-08-1996 Kompas Aktief
Archeologen doen unie­ke vondst
Fundamenten van kas­teel heren van Arkel bloot­ge­legd.
Lees meer…

26-08-1996 De Dordtenaar
Kasteel Heren van Arkel gro­ter dan gedacht
Weer res­ten van burcht gevon­den bij molen De Hoop.
Lees meer…

Metadata

 

Archisnummer(s):waar­ne­mings­num­mer : 24777
monu­ment­num­mer : 6801
CMA-num­mer : 38G-025
Topografische Kaart :38G
Coördinaten :127.183/426.739 (cen­trum)
Toponiem :Vestingweg ; Kasteelplaats ; Wijdschild
Plaats :Gorinchem
Gemeente :Gorinchem
Provincie :Zuid-Holland
Type onder­zoek :Archeologische Verkenning
Uitvoerder :Drs. P.M. Floore
Projectleider :Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever :Polderdistrict- Tieler en Culemborgerwaarden
Bevoegd gezag :Gemeente Gorinchem
Aanvang onder­zoek :augus­tus 1996
Vondsten & docu­men­ta­tie :Archeologisch depot Gorinchem
DANS :-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.