Wijdschild, Burcht van de Arkels (1996)

Onderzoek

Het opgravingsterrein naast de Dalemse Dijk te Gorinchem in 1996

Het opgra­vings­ter­rein naast de Dalemsedijk in 1996

Op 19 augus­tus 1996 vond de Gorcumse ama­teur­ar­che­o­loog Ton Wijkamp bij toe­val een aan­tal pot­scher­ven aan de rivier­zij­de van de Dalemsedijk, direct ten oos­ten van de Gorcumse bin­nen­stad. De scher­ven wer­den in ver­band gebracht met het 13de eeuw­se kas­teel van de heren van Arkel, een bouw­werk des­tijds zo impo­sant dat het door tijd­ge­no­ten de ‘Keizerlijke Burcht van de Arkels’ werd genoemd.

Het aar­de­werk kwam te voor­schijn tij­dens de ont­gron­ding die het pol­der­dis­trict Tieler- en Culemborgerwaarden uit­voer­de in het kader van de ver­be­te­ring van de Waal- en Lekdijk. De loca­tie werd op dat ogen­blik geschikt gemaakt als natuur­ge­bied.

Omdat het ter­rein niet aan­ge­merkt stond op de monu­men­ten­kaart van de pro­vin­cie Zuid-Holland, was geen reke­ning gehou­den met arche­o­lo­gi­sche bege­lei­ding van de werk­zaam­he­den. Toch had men hier het één en ander kun­nen ver­wach­ten. Reeds in 1815 trof men tij­dens dijk­werk­zaam­he­den dik­ke muur­res­ten, kogels en aar­de­werk even bui­ten de ves­ting­gracht.1 Met de bouw van hui­zen op de Kasteelplaats in 1976 – 1977 wer­den behal­ve muur­res­ten, ook ste­nen kogels en zelfs een doop­vont gevon­den. Helaas werd hier toen te laat aan­dacht aan geschon­ken. Het meren­deel van de vond­sten ver­dween in onbe­ken­de par­ti­cu­lie­re han­den.

Drinkkannetjes van proto-steengoed uit het Rijnland (13de eeuw)

Proto-steen­goed drink­kan­ne­tjes uit het Rijnland, cir­ca 1275 – 1325.

De vondst van de heer Wijkamp was vol­doen­de aan­lei­ding om nader onder­zoek in te stel­len. Met behulp van een graaf­ma­chi­ne werd het ont­gron­de deel van het ter­rein schoon getrok­ken waar­door dui­de­lijk zicht­ba­re spo­ren en met­sel­werk tevoor­schijn kwa­men. De kwa­li­teit van de grond­spo­ren was zo goed, dat in over­leg met het pol­der­dis­trict beslo­ten werd om de bestem­ming van de vind­plaats te wij­zi­gen en maat­re­ge­len te tref­fen om deze unie­ke vind­plaats te bescher­men.

Vondsten
De bloot­ge­leg­de spo­ren zijn gete­kend Ook wer­den vond­sten ver­za­meld die bij het scha­ven en schoon­ma­ken van het met­sel­werk te voor­schijn kwa­men. Het meren­deel van het aar­de­werk bestond uit 14de eeuw­se drink­kan­nen en -schaal­tjes uit Siegburg en omge­ving. Het oud­ste (pro­to) steen­goed is glo­baal dateer­baar tus­sen 1275 en 1325.  Bijzonder is de vondst van tegel­frag­men­ten van twee zeer luxu­eu­ze 14de eeuw­se kachel­ovens die de pri­vé­ver­trek­ken van een gerie­fe­lij­ke warm­te heb­ben voor­zien.2 Vloeren waren bete­geld met klei­ne gegla­zuur­de pla­vui­zen zoals die ook uit ande­re Hollandse kas­te­len en ker­ken rond 1300 bekend zijn.3 Grijs- en rood­bak­kend gebruiks­aar­de­werk werd spo­ra­disch gevon­den.

De metaal­vond­sten beston­den voor­al uit diver­se typen pijl­pun­ten. Ook werd deel van de kraag van een mali­ën­kol­der ont­dekt. Vondsten die de mili­tai­re func­tie van het com­plex onder­stre­pen. In dezelf­de cate­go­rie van wapen­vond­sten kun­nen nog 3 ste­nen bus­ko­gels van ver­schil­len­de kali­bers genoemd wor­den. De kogels lagen ver­spreid over het ter­rein. Al in 1815 wer­den kogels gevon­den en ook tij­dens de bouw van de hui­zen op de Kasteelplaats. Zowel pij­len als kogels ver­wij­zen naar de zwa­re bele­ge­ring in 1412.

Stenen kogels bij de burcht van de Arkels in het Wijdschild te Gorinchem

Zware ste­nen bus­ko­gels

Op het ter­rein wer­den twee mun­ten aan­ge­trof­fen: een Vlaamse zil­ve­ren dub­be­le groot (bot­dra­ger) van Philips de Stoute (emis­sie 1389) en een hal­ve goud­gul­den op naam van de Keulse aarts­bis­schop Frederik II van Saarwerden (1371 – 1404), gesla­gen in Bonn.4

Aan de hand van lood­strips kun­nen we stel­len dat er min­stens één gebouw een glas-in-lood raam had. Een zelf­de voor­zich­ti­ge con­clu­sie kun­nen we trek­ken voor de gevon­den dak­lei­en.

Het met­sel­werk bestond uit mop­pen van cir­ca 7 x 14 x 28 cen­ti­me­ter. Het meren­deel van de spo­ren bestond ech­ter uit recht­hoe­ki­ge fun­de­rings­ga­ten zon­der steen- of bak­steen­puin. Mogelijk behoor­den deze spo­ren bij hou­ten gebou­wen.

Sporen las­tig te inter­pre­te­ren
De gehe­le vind­plaats bestond uit een recht­hoe­ki­ge struc­tuur (een gracht) die een groot bin­nen­ter­rein ont­sloot. De breed­te van de gracht kon niet vast­ge­steld wor­den door­dat ze afge­dekt werd door een rij­pad en grond­stort. Aan de west­kant lijkt de gracht een breed­te van cir­ca 10 – 13 m. te heb­ben. Het bin­nen­ter­rein heeft een afme­ting van cir­ca 36 x 36 meter. Helaas is de noord­zij­de van dit bin­nen­ter­rein afge­dekt door het dijk­li­chaam van de Dalemsedijk, waar­door deze afme­tin­gen niet met zeker­heid vast­ge­steld kon­den wor­den. Doordat er geen opgra­ving werd uit­ge­voerd blijft de inter­pre­ta­tie van de spo­ren zeer las­tig.

Muurresten kasteel heren van Arkel in het Wijdschild ten oosten van Gorinchem

Tekening spo­ren 1996 en de vond­sten uit 1815 (oran­je), pro­duc­tie Hollandia Archeologen Zaandijk

Historie

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk

Heren van Arkel
Gorinchem is de Arkelstad, maar het stads­wa­pen dat ont­leend is aan het wapen­schild van de heren van Arkel is tegen­woor­dig nog het eni­ge dat direct her­in­nert aan deze roem­ruch­te mid­del­eeuw­se fami­lie. De rela­tie tus­sen Gorinchem en de Arkels stamt al uit de der­tien­de eeuw en de groei van de mid­del­eeuw­se stad is recht­streeks te dan­ken aan de invloed die deze fami­lie op Gorinchem uit­oe­fen­de. Toch waren tot voor kort de daad­wer­ke­lij­ke spo­ren van de Arkels bin­nen de gemeen­te moei­lijk te vin­den. Zelfs hun slot dat door tijd­ge­no­ten een “Keizerlijke Burcht” werd genoemd is ver­dwe­nen.

De Arkels stam­men in de twaalf­de eeuw uit de omge­ving van Leerdam waar ze bij het rivier­tje de Lede een gebied in leen had­den gekre­gen van de bis­schop van Utrecht. Omstreeks 1265/1267 krij­gen zij Gorinchem in bezit.5 De adel­lij­ke fami­lie is op dat moment al zeer ver­mo­gend en weet haar rijk­dom tij­dens de veer­tien­de eeuw sterk te ver­gro­ten. Rond 1400 waren de Arkels op het hoog­te­punt van hun macht. Ze hiel­den er een eigen hof op na en door­dat het groot­ste deel van hun land op de grens lag van Gelre, Holland en het bis­dom Utrecht wis­ten zij hun invloed uit te oefe­nen op de han­dels­vaart op de Lek en de Merwede. Het spreekt voor zich dat zij aan het Hollandse hof een voor­na­me en invloed­rij­ke plaats bekleed­den. Jan V van Arkel beschik­te tij­dens zijn aan­we­zig­heid aan het gra­fe­lij­ke hof in Den Haag behal­ve over kas­teel Binckhorst (1394), ook over een huis aan het Lange Voorhout (1393).6

De gun­sti­ge lig­ging van het Wijdschild aan de mond van de Linge bij de Merwede op de grens van Holland en Gelre zal de belang­rijk­ste reden zijn geweest voor het besluit van Jan II van Arkel om een burcht te bou­wen op de oos­te­lij­ke oever van de Linge. Uit his­to­ri­sche bron­nen komen we over de bouw van het kas­teel niet veel te weten. In 1290 draagt Jan II van Arkel zijn burcht op aan graaf Floris V van Holland waar­mee hij zijn loy­a­li­teit en onder­ho­rig­heid betuigt aan het gra­fe­lij­ke hof. Op basis van de arche­o­lo­gi­sche vond­sten kun­nen we tot dus­ver con­clu­de­ren dat ergens in het laat­ste kwart van de der­tien­de eeuw begon­nen wordt met de bouw van het kas­teel. Wanneer het gebouw vol­tooid werd, is even­min dui­de­lijk; de toe­wij­ding aan de graaf in 1290 hoeft alleen maar aan te geven dat men begon­nen was met de bouw of zelfs dat alleen maar de plan­nen gereed waren.

Geen afbeel­din­gen bekend
Helaas zijn van de burcht geen beken­de afbeel­din­gen over­ge­le­verd en ook de beschrij­vin­gen uit de tijd dat het gebouw in gebruik was zijn uiterst sum­mier. Uit de schrif­te­lij­ke bron­nen kan men opma­ken dat de burcht een bin­nen­hof bezat met een ste­nen “Hoge Huis” gebouwd op gewel­ven waar­in men drie kamers, een zaal en een kapel kon vin­den. Het com­plex was omge­ven met een ste­nen muur. Vervolgens kwam men in het mid­den­hof waar ook een muur omheen stond. Rondom het bin­nen­hof en mid­den­hof liep een bre­de die­pe gracht. De voor­burcht was afzon­der­lijk omringd met een gracht en beschermd door een ste­nen muur met torens. Zij her­berg­de dienst­ver­blij­ven, een kerk (?), een ros­mo­len, voor­raad­schu­ren en een hooi­berg. Bij de voor­burcht­poort bevond zich een bol­werk waar­om­heen een 33 meter lan­ge gracht gegra­ven was met een breed­te van 7,40 m. en een diep­te van 3,70 m. Van de voor­burcht weten we ver­der dat zij regel­ma­tig onder water kwam te staan wat bete­kent dat deze in het lage deel bij de rivier moet heb­ben gele­gen. Veel meer komen we van de kei­zer­lij­ke burcht ver­der niet te weten.

Puin en muuranker van neergehaalde muren, opgraving kasteel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in 1996

Puin en muur­an­ker van neer­ge­haal­de muren.

Sloop
In 1412 werd het kas­teel ont­man­teld. Na een jaren­lan­ge machts­strijd ging Gorinchem over in han­den van de Hollandse gra­ven. De burcht die het sym­bool was van de macht van de Arkels moest eraan gelo­ven. Met het sloop­ma­te­ri­aal werd een nieuw kas­teel bin­nen de muren van de mid­del­eeuw­se stad opge­trok­ken. Willem van Beieren bouw­de zijn nieu­we ver­ster­king aan de zuid­zij­de van de stad. Dit kas­teel kan beschouwd wor­den als de voor­gan­ger van de late­re Blauwe Toren, het kas­teel van Karel de Stoute.

Foto’s

« 1 van 2 »

Publicaties

Aa, A.J. van der (1848)
Aardrijkskundig woor­den­boek der Nederlanden 12, Gorinchem. p. 403.
Google BooksFlipbook | PDF (44 MB)

Bijl, A. (1986)
De Arkelse Oorlog (1401 – 1412). Een vete tus­sen Jan van Arkel en Willem van Beieren, graaf van Holland, Merewade Reeks 9, Gorinchem.

Boudestein, W.J. (2011)
Muntslag en munt­vond­sten in het Gorcumse Wijdschild. De munt­slag van Jan IV van Arkel (1327 – 1360) en de numis­ma­ti­sche vond­sten bij het arche­o­lo­gisch onder­zoek naar de res­tan­ten van het kas­teel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in augus­tus 1996, Gorinchem.
Flipbook | PDF (3 MB)

Broeken, A. (2006)
Gorcumse bodem­schat­ten. Archeologische speur­tocht naar de geschie­de­nis van de Arkelstad, Gorcumse Monumentenreeks 12, Gorinchem. p. 26 – 31.
Flipbook | PDF (3MB)

Dijk, C.J. van (2016)
Crumbling Castles. Exploring the dif­fe­ren­ti­a­ti­on bet­ween besie­ged and non-besei­ged cast­les using mili­ta­ry mate­ri­al, with a case stu­dy of eight cast­les in the coun­ty of Holland during the peri­od 1250 – 1450. Part 1 & 2 (scrip­tie Universiteit Leiden), Leiden.
Flipbook | PDF (6 MB)

Floore, P.M. (1997)
Het kas­teel van de Heren van Arkel, in: Grondig Bekeken 12, nr. 4, p. 25 – 30.

Floore, P.M. (1998)
Het kas­teel van de heren van Arkel, in: Oud-Gorcum Varia. Tijdschrift van de his­to­ri­sche ver­e­ni­ging “Oud-Gorcum” 15nr. 41, p. 198 – 202.
Flipbook | PDF (25 MB)

Hartog, E. den (2006)
Dieren in en rond de kas­te­len Teylingen en Brederode, Jaarboek Kastelenstichting Holland en Zeeland 2005, Haarlem, p. 22 – 28.

Jacobs, E., V.L.C. Kersing (red.) & M.M.A. van Veen (1996)
Tussen koor en con­tro­le. Opgravingen op het ter­rein van de Algemene Rekenkamer aan het Lange Voorhout, VOM-reeks 1996 – 3, Den Haag, p. 9 – 12.
Flipbook | PDF (20 MB)

Kemp, A. (1656)
Leven der Doorluchtige Heeren van Arkel ende Jaar-Beschrijving der Stad Gorinchem. Heerlijkheyd ende lan­de van Arkel onder des­selfs hee­ren, ook onder de gra­ven van Holland tot in den jare 1500, Gorinchem, p. 37 – 38.
Flipbook | PDF (28 MB)

Koorevaar, T. & C. Lugtenburg (1996)
Gorinchem, Dalemse Dijk, in: Grondig Bekeken 11, nr. 4, p. 6 – 8.

Koorevaar, T. (1997)
Gorinchem: Vestingweg, in: Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1996, Holland 29, p. 425.
Flipbook | PDF (19 MB)

Koorevaar, T. (1997)
Jaarverslag werk­groep Gorinchem (1996), in: Grondig Bekeken 12nr. 1, p. 18 – 20.

Lennep, J. van, & W.J. Hofdijk (1854)
Merkwaardige Kasteelen in Nederland. Deel I, Amsterdam, p. 103 – 134.

Oude-De Wolf, R. den, & H. Vrielink (2012)
Ofenkacheln in den Niederlanden-Neue Untersuchungen, in: Blick nach Westen, Keramik in Baden und im Elsass. 45. Internationales Symposium Keramikforschung Badisches-Landesmuseum Karlsruhe 25. – 28.9 2012, Karlsruhe, p. 290 – 303.

Sarfatij, H. (1978)
Gorinchem, Wijdschild vondst fun­de­rin­gen kas­teel heren van Arkel, Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1977, in: Regionaal-his­to­risch tijd­schrift Holland 10, p. 308.
Flipbook | PDF (7 MB)

Sarfatij, H. (1976)
Gorinchem, Wijdschild muur­res­ten kas­teel heren van Arkel aan­ge­trof­fen tij­dens werk­zaam­he­den rave­lij­nen, Archeologische Kroniek Zuid-Holland over 1975, in: Regionaal-his­to­risch tijd­schrift Holland 8, p. 276.
Flipbook | PDF (8 MB)

Tummers, H.A. (1983)
Het graf­mo­nu­ment van een heer Van Arkel en zijn vrouw te Gorinchem, in: Bulletin Stichting Oude Hollandse Kerken 17, p. 3 – 14.

Waale, M.J. (1990)
De Arkelse oor­log, 1401 – 1412. Een poli­tie­ke, krijgs­kun­di­ge en eco­no­mi­sche ana­ly­se, Middeleeuwse stu­dies en bron­nen 17, Hilversum.

Waale, M.J. (1990)
Het Arkelse kas­teel in het Wijdschild bij Gorinchem, in: Oud-Gorcum Varia. Tijdschrift van de his­to­ri­sche ver­e­ni­ging Oud-Gorcum 6, nr. 19, p. 137 – 148.
Flipbook | PDF (10 MB)

Media

6-11-2012 AD Rivierenland
13de-eeuw­se doop­vont uit burcht spoor­loos
De Werkgroep Archeologie Gorinchem is op zoek naar de doop­vont uit de burcht van de heren Van Arkel. De 13de-eeuw­se ste­nen bak
kwam in 1977 tevoor­schijn bij de bouw van een woning ten noor­den van de Dalemsedijk.
Lees meer… 

13-11-1996 Gorcumse Courant
Archeoloog houdt lezing over resul­taat opgra­vin­gen
Archeoloog drs. P.M. Floore brengt maand 18 novem­ber ver­slag uit van de opgra­vin­gen aan de Blijenhoek die onder zijn lei­ding wer­den uit­ge­voerd in mei van dit jaar.
Lees meer…

12-11-1996 Kompas Aktief
Lezing over opgra­vin­gen in Gorinchem
De arche­o­loog drs. P.M. Floore brengt maan­dag 18 novem­ber ver­slag uit van de onder zijn lei­ding uige­voer­de opgra­ving aan de Blijenhoek in mei van dit jaar.
Lees meer…

09-10-1996 Gorcumse Courant
Resten kas­teel Heren van Arkel blij­ven bewaard
De res­ten van het kas­teel van de Van Arkels, aan de bui­ten­kant van de Dalemse dijk, wor­den bewaard voor het publiek.
Lees meer…

Suikerbuik en Koffie Martin door Raimond van Soest

Suikerbuik en Koffie Martin door Raimond van Soest

28-09-1996 De Dordtenaar
Bijzondere vond­sten bij kas­teel Heren van Arkel
De arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen bij het kas­teel van de Heren van Arkel in Gorinchem heb­ben een aan­tal inte­res­san­te vond­sten opge­le­verd.
Lees meer…

17-09-1996 Kompas Aktief
Dijkvak Gorinchem in decem­ber op ver­eis­te Deltasterkte
Vondst kas­teel­res­ten kan oor­spron­ke­lij­ke bestem­ming van ‘dras­sig natuur­ge­bied’ wij­zi­gen.
Lees meer…

10-09-1996 Kompas Aktief
Restanten te bezich­ti­gen tij­dens Open Monumentendag
Tijdens Open Monumentendag, zater­dag 14 sep­tem­ber, zal het moge­lijk zijn om de res­tan­ten van het ‘kas­teel’ vlak­bij molen De Hoop en de Dalemsedijk te bezich­ti­gen.
Lees meer…

28-08-1996 De Dordtenaar
Het eens zo mach­ti­ge Land van Arkel, Gorcums kas­teel ver­woest in 1412, was groot blijkt nu.
Hoog boven de Dalemsedijk zweeft een vlie­ger. Even blijft hij in de lucht, maar dan krijgt een ruk­wind er vat op en stort het ding ter aar­de. Pieter Floore zegt een lelijk woord. Er hangt name­lijk een dure came­ra aan de vlie­ger. Hiermee wil­de hij het ter­rein in kaart bren­gen om de naspeu­rin­gen naar het oude kas­teel van de Heren van Arkel gerich­ter te kun­nen uit­voe­ren.
Lees meer…

28-08-1996 Gorcumse Courant
Heren van Arkel niet klein behuisd
De Heren van Arkel heb­ben in een aan­mer­ke­lijk rui­me­re behui­zing gewoond dan tot dus­ver was gedacht. Dit is aan het licht geko­men tij­dens afgra­vin­gen tus­sen de Dalemsedijk en de Merwede, waar­bij res­tan­ten van muren wer­den bloot­ge­legd.
Lees meer…

27-08-1996 Kompas Aktief
Archeologen doen unie­ke vondst
Fundamenten van kas­teel heren van Arkel bloot­ge­legd.
Lees meer…

26-08-1996 De Dordtenaar
Kasteel Heren van Arkel gro­ter dan gedacht
Weer res­ten van burcht gevon­den bij molen De Hoop.
Lees meer…

Metadata

 

Archisnummer(s):waar­ne­mings­num­mer: 24777
monu­ment­num­mer: 6801
CMA-num­mer: 38G-025
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:127.183/426.739 (cen­trum)
Toponiem:Vestingweg; Kasteelplaats; Wijdschild
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onder­zoek:Archeologische Verkenning
Uitvoerder:Drs. P.M. Floore
Projectleider:Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever:Polderdistrict- Tieler en Culemborgerwaarden
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onder­zoek:augus­tus 1996
Vondsten & docu­men­ta­tie:Archeologisch depot Gorinchem
DANS:-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.