Wijdschild, Burcht van de Arkels (1996)

Onderzoek

Het opgravingsterrein naast de Dalemse Dijk te Gorinchem in 1996

Het opgravingsterrein naast de Dalemse Dijk in 1996

Op 19 augustus 1996 vond de Gorcumse amateurarcheoloog Ton Wijkamp bij toeval een aantal potscherven aan de rivierzijde van de Dalemsedijk, direct ten oosten van de Gorcumse binnenstad. De scherven werden in verband gebracht met het 13e eeuwse kasteel van de heren van Arkel, een bouwwerk destijds zo imposant dat het door tijdgenoten de ‘Keizerlijke Burcht van de Arkels’ werd genoemd.

Het aardewerk kwam te voorschijn tijdens de ontgronding die het polderdistrict Tieler- en Culemborgerwaarden uitvoerde in het kader van de verbetering van de Waal- en Lekdijk. De locatie werd op dat ogenblik geschikt gemaakt als natuurgebied.

Omdat het terrein niet aangemerkt stond op de monumentenkaart van de provincie Zuid-Holland, was geen rekening gehouden met archeologische begeleiding van de werkzaamheden. Toch had men hier het één en ander kunnen verwachten. Reeds in 1815 trof men tijdens dijkwerkzaamheden dikke muurresten, kogels en aardewerk even buiten de vestinggracht.1 Met de bouw van huizen op de Kasteelplaats in 1976-1977 werden behalve muurresten, ook stenen kogels en zelfs een doopvont gevonden. Helaas werd hier toen te laat aandacht aan geschonken. Het merendeel van de vondsten verdween in onbekende particuliere handen.

Drinkkannetjes van proto-steengoed uit het Rijnland (13de eeuw)

Proto-steengoed drinkkannetjes uit het Rijnland, circa 1275-1325.

De vondst van de heer Wijkamp was voldoende aanleiding om nader onderzoek in te stellen. Met behulp van een graafmachine werd het ontgronde deel van het terrein schoon getrokken waardoor duidelijk zichtbare sporen en metselwerk tevoorschijn kwamen. De kwaliteit van de grondsporen was zo goed, dat in overleg met het polderdistrict besloten werd om de bestemming van de vindplaats te wijzigen en maatregelen te treffen om deze unieke vindplaats te beschermen.

Vondsten
De blootgelegde sporen zijn getekend Ook werden vondsten verzameld die bij het schaven en schoonmaken van het metselwerk te voorschijn kwamen. Het merendeel van het aardewerk bestond uit 14de eeuwse drinkkannen en -schaaltjes uit Siegburg en omgeving. Het oudste (proto) steengoed is globaal dateerbaar tussen 1275 en 1325.  Bijzonder is de vondst van tegelfragmenten van twee zeer luxueuze 14de eeuwse kachelovens die de privévertrekken van een geriefelijke warmte hebben voorzien.2 Vloeren waren betegeld met kleine geglazuurde plavuizen zoals die ook uit andere Hollandse kastelen en kerken rond 1300 bekend zijn.3 Grijs- en roodbakkend gebruiksaardewerk werd sporadisch gevonden.

De metaalvondsten bestonden vooral uit diverse typen pijlpunten. Ook werd deel van de kraag van een maliënkolder ontdekt. Vondsten die de militaire functie van het complex onderstrepen. In dezelfde categorie van wapenvondsten kunnen nog 3 stenen buskogels van verschillende kalibers genoemd worden. De kogels lagen verspreid over het terrein. Al in 1815 werden kogels gevonden en ook tijdens de bouw van de huizen op de Kasteelplaats. Zowel pijlen als kogels verwijzen naar de zware belegering in 1412.

Stenen kogels bij de burcht van de Arkels in het Wijdschild te Gorinchem

Zware stenen buskogels

Op het terrein werden twee munten aangetroffen: een Vlaamse zilveren dubbele groot (botdrager) van Philips de Stoute (emissie 1389) en een halve goudgulden op naam van de Keulse aartsbisschop Frederik II van Saarwerden (1371-1404), geslagen in Bonn.4

Aan de hand van loodstrips kunnen we stellen dat er minstens één gebouw een glas-in-lood raam had. Een zelfde voorzichtige conclusie kunnen we trekken voor de gevonden dakleien.

Het metselwerk bestond uit moppen van circa 7 x 14 x 28 centimeter. Het merendeel van de sporen bestond echter uit rechthoekige funderingsgaten zonder steen- of baksteenpuin. Mogelijk behoorden deze sporen bij houten gebouwen.

Sporen lastig te interpreteren
De gehele vindplaats bestond uit een rechthoekige structuur (een gracht) die een groot binnenterrein ontsloot. De breedte van de gracht kon niet vastgesteld worden doordat ze afgedekt werd door een rijpad en grondstort. Aan de westkant lijkt de gracht een breedte van circa 10-13 m. te hebben. Het binnenterrein heeft een afmeting van circa 36 x 36 meter. Helaas is de noordzijde van dit binnenterrein afgedekt door het dijklichaam van de Dalemsedijk, waardoor deze afmetingen niet met zekerheid vastgesteld konden worden. Doordat er geen opgraving werd uitgevoerd blijft de interpretatie van de sporen zeer lastig.

Muurresten kasteel heren van Arkel in het Wijdschild ten oosten van Gorinchem

Tekening sporen 1996 en de vondsten uit 1815 (oranje), productie Hollandia Archeologen Zaandijk

Historie

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk

Heren van Arkel
Gorinchem is de Arkelstad, maar het stadswapen dat ontleend is aan het wapenschild van de heren van Arkel is tegenwoordig nog het enige dat direct herinnert aan deze roemruchte middeleeuwse familie. De relatie tussen Gorinchem en de Arkels stamt al uit de dertiende eeuw en de groei van de middeleeuwse stad is rechtstreeks te danken aan de invloed die deze familie op Gorinchem uitoefende. Toch waren tot voor kort de daadwerkelijke sporen van de Arkels binnen de gemeente moeilijk te vinden. Zelfs hun slot dat door tijdgenoten een “Keizerlijke Burcht” werd genoemd is verdwenen.

De Arkels stammen in de twaalfde eeuw uit de omgeving van Leerdam waar ze bij het riviertje de Lede een gebied in leen hadden gekregen van de bisschop van Utrecht. Omstreeks 1265/1267 krijgen zij Gorinchem in bezit.5 De adellijke familie is op dat moment al zeer vermogend en weet haar rijkdom tijdens de veertiende eeuw sterk te vergroten. Rond 1400 waren de Arkels op het hoogtepunt van hun macht. Ze hielden er een eigen hof op na en doordat het grootste deel van hun land op de grens lag van Gelre, Holland en het bisdom Utrecht wisten zij hun invloed uit te oefenen op de handelsvaart op de Lek en de Merwede. Het spreekt voor zich dat zij aan het Hollandse hof een voorname en invloedrijke plaats bekleedden. Jan V van Arkel beschikte tijdens zijn aanwezigheid aan het grafelijke hof in Den Haag behalve over kasteel Binckhorst (1394), ook over een huis aan het Lange Voorhout (1393).6

De gunstige ligging van het Wijdschild aan de mond van de Linge bij de Merwede op de grens van Holland en Gelre zal de belangrijkste reden zijn geweest voor het besluit van Jan II van Arkel om een burcht te bouwen op de oostelijke oever van de Linge. Uit historische bronnen komen we over de bouw van het kasteel niet veel te weten. In 1290 draagt Jan II van Arkel zijn burcht op aan graaf Floris V van Holland waarmee hij zijn loyaliteit en onderhorigheid betuigt aan het grafelijke hof. Op basis van de archeologische vondsten kunnen we tot dusver concluderen dat ergens in het laatste kwart van de dertiende eeuw begonnen wordt met de bouw van het kasteel. Wanneer het gebouw voltooid werd, is evenmin duidelijk; de toewijding aan de graaf in 1290 hoeft alleen maar aan te geven dat men begonnen was met de bouw of zelfs dat alleen maar de plannen gereed waren.

Geen afbeeldingen bekend
Helaas zijn van de burcht geen bekende afbeeldingen overgeleverd en ook de beschrijvingen uit de tijd dat het gebouw in. gebruik was zijn uiterst summier. Uit de schriftelijke bronnen kan men opmaken dat de burcht een binnenhof bezat met een stenen “Hoge Huis” gebouwd op gewelven waarin men drie kamers, een zaal en een kapel kon vinden. Het complex was omgeven met een stenen muur. Vervolgens kwam men in het middenhof waar ook een muur omheen stond. Rondom het binnenhof en middenhof liep een brede diepe gracht. De voorburcht was afzonderlijk omringd met een gracht en beschermd door een stenen muur met torens. Zij herbergde dienstverblijven, een kerk (?), een rosmolen, voorraadschuren en een hooiberg. Bij de voorburchtpoort bevond zich een bolwerk waaromheen een 33 meter lange gracht gegraven was met een breedte van 7,40 m. en een diepte van 3,70 m. Van de voorburcht weten we verder dat zij regelmatig onder water kwam te staan wat betekent dat deze in het lage deel bij de rivier moet hebben gelegen. Veel meer komen we van de keizerlijke burcht verder niet te weten.

Puin en muuranker van neergehaalde muren, opgraving kasteel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in 1996

Puin en muuranker van neergehaalde muren.

Sloop
In 1412 werd het kasteel ontmanteld. Na een jarenlange machtstrijd ging Gorinchem over in handen van de Hollandse graven. De burcht die het symbool was van de macht van de Arkels moest eraan geloven. Met het sloopmateriaal werd een nieuw kasteel binnen de muren van de middeleeuwse stad opgetrokken. Willem van Beieren bouwde zijn nieuwe versterking aan de zuidzijde van de stad. Dit kasteel kan beschouwd worden als de voorganger van de latere Blauwe Toren, het kasteel van Karel de Stoute.

Foto's

« 1 van 2 »

Publicaties

A.J. van der Aa
Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden; deel 12; Gorinchem; 1848; p. 403.

A. Bijl
De Arkelse Oorlog (1401-1412); Gorinchem; 1986.

W.J. Boudestein
Muntslag en muntvondsten in het Gorcumse Wijdschild, de munslag van Jan IV van Arkel (1327-1360) en de numismatische vondsten bij het archeologisch onderzoek naar de restanten van het kasteel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in augustus 1996; Gorinchem; 2011
Bekijk | Download (3 MB)

A. Broeken
Gorcumse bodemschatten; archeologische speurtocht naar de geschiedenis van de Arkelstad; Gorcumse Monumentenreeks; Gorinchem; 2006; p. 26-31.
Bekijk | Download (3MB)

P. M. Floore
Het kasteel van de Heren van Arkel; in: Grondig Bekeken: Tijdschrift van de Afdeling Lek- en Merwedestreek van de AWN; 12e jaargang no. 4; 1997; p. 25-30.

P.M. Floore
Het kasteel van de heren van Arkel; in Oud-Gorcum Varia; 1998-2; p. 198-202.
Bekijk | Download (25 MB)

E. den Hartog
Dieren in en rond de kastelen Teylingen en Brederode; Jaarboek Kastelenstichting Holland en Zeeland 2005; Haarlem; 2006.

E. Jacobs, V.L.C. Kersing (red.) & M.M.A. van Veen
Tussen koor en controle, Opgravingen op het terrein van de Algemene Rekenkamer aan het Lange Voorhout; VOM-reeks 1996-3; Den Haag; 1996; p. 9-12.
Bekijk | Download (20 MB)

T. Koorevaar & C. Lugtenburg
Gorinchem, Dalemse Dijk; in Grondig Bekeken: Tijdschrift van de Afdeling Lek- en Merwedestreek van de AWN; 11e jaargang no. 4; 1996; p. 6-8.

T. Koorevaar
Gorinchem: Vestingweg; Archeologische Kroniek Zuid-Holland 1996 in Historisch Tijdschrift Holland; 29e jaargang p. 425; 1997.
Bekijk | Download (19 MB)

T. Koorevaar
Jaarverslag werkgroep Gorinchem (1996); in Grondig Bekeken: Tijdschrift van de Afdeling Lek- en Merwedestreek van de AWN; 12e jaargang no. 1; 1997; p. 18-20.

J. van Lennep & W.J. Hofdijk
Merkwaardige Kasteelen in Nederland; deel I; Amsterdam; 1854.

R. den Oude-De Wolf en H. Vrielink
Ofenkacheln in den Niederlanden-Neue Untersuchungen in: Blick nach Westen, Keramik in Baden und im Elsass; 45. Internationales Symposium Keramikforschung Badisches-Landesmuseum Karlsruhe 25.-28.9 2012; S. 290-303.

H. Sarfatij
Gorinchem, Wijdschild vondst funderingen kasteel heren van Arkel; Archeologische Kroniek Zuid-Holland 1977; Regionaal Historisch Tijdschrift Holland; 10e jaargang no. 6; 1978; p. 308.
Bekijk | Download (7 MB)

H. Sarfatij
Gorinchem, Wijdschild muurresten kasteel heren van Arkel aangetroffen tijdens werkzaamheden ravelijnen; Archeologische Kroniek Zuid-Holland 1975; Regionaal Historisch Tijdschrift Holland; 8e jaargang no. 6; 1976; p. 276.
Bekijk | Download (8 MB)

H. A. Tummers
Het grafmonument van een heer Van Arkel en zijn vrouw te Gorinchem; Bulletin Stichting Oude Hollandse Kerken 17; 1983; p. 3-14.

M.J. Waale
De Arkelse oorlog, 1401-1412. Een politieke, krijgskundige en economische analyse (Dissertatie Leiden 1990), Middeleeuwse studies en bronnen XVII; Hilversum; 1990.

M.J. Waale
Het Arkelse kasteel in het Wijdschild bij Gorinchem; in: ‘Oud-Gorcum Varia’ no.19; Gorinchem; 1990. p. 137-148.
Bekijk | Download (10 MB)

Media

6-11-2012 AD Rivierenland
13de-eeuwse doopvont uit burcht spoorloos
De Werkgroep Archeologie Gorinchem is op zoek naar de doopvont uit de burcht van de heren Van Arkel. De 13de-eeuwse stenen bak
kwam in 1977 tevoorschijn bij de bouw van een woning ten noorden van de Dalemsedijk.
Lees meer… 

13-11-1996 Gorcumse Courant
Archeoloog houdt lezing over resultaat opgravingen
Archeoloog drs. P.M. Floore brengt maand 18 november verslag uit van de opgravingen aan de Blijenhoek die onder zijn leiding werden uitgevoerd in mei van dit jaar.
Lees meer…

12-11-1996 Kompas Aktief
Lezing over opgravingen in Gorinchem
De archeoloog drs. P.M. Floore brengt maandag 18 november verslag uit van de onder zijn leiding uigevoerde opgraving aan de Blijenhoek in mei van dit jaar.
Lees meer…

09-10-1996 Gorcumse Courant
Resten kasteel Heren van Arkel blijven bewaard
De resten van het kasteel van de Van Arkels, aan de buitenkant van de Dalemse dijk, worden bewaard voor het publiek.
Lees meer…

Stripverhaal Suikerbuik

28-09-1996 De Dordtenaar
Bijzondere vondsten bij kasteel Heren van Arkel
De archeologische opgravingen bij het kasteel van de Heren van Arkel in Gorinchem hebben een aantal interessante vondsten opgeleverd.
Lees meer…

17-09-1996 Kompas Aktief
Dijkvak Gorinchem in december op vereiste Deltasterkte
Vondst kasteelresten kan oorspronkelijke bestemming van ‘drassig natuurgebied’ wijzigen.
Lees meer…

10-09-1996 Kompas Aktief
Restanten te bezichtigen tijdens Open Monumentendag
Tijdens Open Monumentendag, zaterdag 14 september, zal het mogelijk zijn om de restanten van het ‘kasteel’ vlakbij molen De Hoop en de Dalemsedijk te bezichtigen.
Lees meer…

28-08-1996 De Dordtenaar
Het eens zo machtige Land van Arkel, Gorcums kasteel verwoest in 1412, was groot blijkt nu.
Hoog boven de Dalemsedijk zweeft een vlieger. Even blijft hij in de lucht, maar dan krijgt een rukwind er vat op en stort het ding ter aarde. Pieter Floore zegt een lelijk woord. Er hangt namelijk een dure camera aan de vlieger. Hiermee wilde hij het terrein in kaart brengen om de naspeuringen naar het oude kasteel van de Heren van Arkel gerichter te kunnen uitvoeren.
Lees meer…

28-08-1996 Gorcumse Courant
Heren van Arkel niet klein behuisd
De Heren van Arkel hebben in een aanmerkelijk ruimere behuizing gewoond dan tot dusver was gedacht. Dit is aan het licht gekomen tijdens afgravingen tussen de Dalemsedijk en de Merwede, waarbij restanten van muren werden blootgelegd.
Lees meer…

27-08-1996 Kompas Aktief
Archeologen doen unieke vondst
Fundamenten van kasteel heren van Arkel blootgelegd.
Lees meer…

26-08-1996 De Dordtenaar
Kasteel Heren van Arkel groter dan gedacht
Weer resten van burcht gevonden bij molen De Hoop.
Lees meer…

Metagegevens

kaart is aan het laden - een ogenblik geduld aub...

Wijdschild, Burcht van de Arkels (1996) 51.828154, 4.984547

 

Archisnummer(s):waarnemingsnummer: 24777
monumentnummer: 6801
CMA-nummer: 38G-025
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:127.183/426.739 (centrum)
Toponiem:Vestingweg; Kasteelplaats; Wijdschild
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische Verkenning
Uitvoerder:Drs. P.M. Floore
Projectleider:Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever:Polderdistrict- Tieler en Culemborgerwaarden
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:augustus 1996
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot Gorinchem
DANS:-

Reageren is niet mogelijk