Wijd­schild, Burcht van de Arkels (1996)

Onder­zoek

Het opgravingsterrein naast de Dalemse Dijk te Gorinchem in 1996

Het opgra­vings­ter­rein naast de Dalem­se Dijk in 1996

Op 19 augus­tus 1996 vond de Gor­cum­se ama­teur­ar­che­o­loog Ton Wijkamp bij toe­val een aan­tal pot­scher­ven aan de rivier­zij­de van de Dalem­se­dijk, direct ten oos­ten van de Gor­cum­se bin­nen­stad. De scher­ven wer­den in ver­band gebracht met het 13e eeuw­se kas­teel van de heren van Arkel, een bouw­werk des­tijds zo impo­sant dat het door tijd­ge­no­ten de ‘Kei­zer­lij­ke Burcht van de Arkels’ werd genoemd.

Het aar­de­werk kwam te voor­schijn tij­dens de ont­gron­ding die het pol­der­dis­trict Tie­ler- en Culem­bor­ger­waar­den uit­voer­de in het kader van de ver­be­te­ring van de Waal- en Lek­dijk. De loca­tie werd op dat ogen­blik geschikt gemaakt als natuur­ge­bied.

Omdat het ter­rein niet aan­ge­merkt stond op de monu­men­ten­kaart van de pro­vin­cie Zuid-Hol­land, was geen reke­ning gehou­den met arche­o­lo­gi­sche bege­lei­ding van de werk­zaam­he­den. Toch had men hier het één en ander kun­nen ver­wach­ten. Reeds in 1815 trof men tij­dens dijk­werk­zaam­he­den dik­ke muur­res­ten, kogels en aar­de­werk even bui­ten de ves­ting­gracht.1 Met de bouw van hui­zen op de Kas­teel­plaats in 1976–1977 wer­den behal­ve muur­res­ten, ook ste­nen kogels en zelfs een doop­vont gevon­den. Helaas werd hier toen te laat aan­dacht aan geschon­ken. Het meren­deel van de vond­sten ver­dween in onbe­ken­de par­ti­cu­lie­re han­den.

Drinkkannetjes van proto-steengoed uit het Rijnland (13de eeuw)

Pro­to-steen­goed drink­kan­ne­tjes uit het Rijn­land, cir­ca 1275–1325.

De vondst van de heer Wijkamp was vol­doen­de aan­lei­ding om nader onder­zoek in te stel­len. Met behulp van een graaf­ma­chi­ne werd het ont­gron­de deel van het ter­rein schoon getrok­ken waar­door dui­de­lijk zicht­ba­re spo­ren en met­sel­werk tevoor­schijn kwa­men. De kwa­li­teit van de grond­spo­ren was zo goed, dat in over­leg met het pol­der­dis­trict beslo­ten werd om de bestem­ming van de vind­plaats te wij­zi­gen en maat­re­ge­len te tref­fen om deze unie­ke vind­plaats te bescher­men.

Vond­sten
De bloot­ge­leg­de spo­ren zijn gete­kend Ook wer­den vond­sten ver­za­meld die bij het scha­ven en schoon­ma­ken van het met­sel­werk te voor­schijn kwa­men. Het meren­deel van het aar­de­werk bestond uit 14de eeuw­se drink­kan­nen en -schaal­tjes uit Sieg­burg en omge­ving. Het oud­ste (pro­to) steen­goed is glo­baal dateer­baar tus­sen 1275 en 1325.  Bij­zon­der is de vondst van tegel­frag­men­ten van twee zeer luxu­eu­ze 14de eeuw­se kachel­ovens die de pri­vé­ver­trek­ken van een gerie­fe­lij­ke warm­te heb­ben voor­zien.2 Vloe­ren waren bete­geld met klei­ne gegla­zuur­de pla­vui­zen zoals die ook uit ande­re Hol­land­se kas­te­len en ker­ken rond 1300 bekend zijn.3 Grijs- en rood­bak­kend gebruiks­aar­de­werk werd spo­ra­disch gevon­den.

De metaal­vond­sten beston­den voor­al uit diver­se typen pijl­pun­ten. Ook werd deel van de kraag van een mali­ën­kol­der ont­dekt. Vond­sten die de mili­tai­re func­tie van het com­plex onder­stre­pen. In dezelf­de cate­go­rie van wapen­vond­sten kun­nen nog 3 ste­nen bus­ko­gels van ver­schil­len­de kali­bers genoemd wor­den. De kogels lagen ver­spreid over het ter­rein. Al in 1815 wer­den kogels gevon­den en ook tij­dens de bouw van de hui­zen op de Kas­teel­plaats. Zowel pij­len als kogels ver­wij­zen naar de zwa­re bele­ge­ring in 1412.

Stenen kogels bij de burcht van de Arkels in het Wijdschild te Gorinchem

Zwa­re ste­nen bus­ko­gels

Op het ter­rein wer­den twee mun­ten aan­ge­trof­fen: een Vlaam­se zil­ve­ren dub­be­le groot (bot­dra­ger) van Phi­lips de Stou­te (emis­sie 1389) en een hal­ve goud­gul­den op naam van de Keul­se aarts­bis­schop Fre­de­rik II van Saar­wer­den (1371–1404), gesla­gen in Bonn.4

Aan de hand van lood­strips kun­nen we stel­len dat er min­stens één gebouw een glas-in-lood raam had. Een zelf­de voor­zich­ti­ge con­clu­sie kun­nen we trek­ken voor de gevon­den dak­lei­en.

Het met­sel­werk bestond uit mop­pen van cir­ca 7 x 14 x 28 cen­ti­me­ter. Het meren­deel van de spo­ren bestond ech­ter uit recht­hoe­ki­ge fun­de­rings­ga­ten zon­der steen- of bak­steen­puin. Moge­lijk behoor­den deze spo­ren bij hou­ten gebou­wen.

Spo­ren las­tig te inter­pre­te­ren
De gehe­le vind­plaats bestond uit een recht­hoe­ki­ge struc­tuur (een gracht) die een groot bin­nen­ter­rein ont­sloot. De breed­te van de gracht kon niet vast­ge­steld wor­den door­dat ze afge­dekt werd door een rij­pad en grond­stort. Aan de west­kant lijkt de gracht een breed­te van cir­ca 10–13 m. te heb­ben. Het bin­nen­ter­rein heeft een afme­ting van cir­ca 36 x 36 meter. Helaas is de noord­zij­de van dit bin­nen­ter­rein afge­dekt door het dijk­li­chaam van de Dalem­se­dijk, waar­door deze afme­tin­gen niet met zeker­heid vast­ge­steld kon­den wor­den. Door­dat er geen opgra­ving werd uit­ge­voerd blijft de inter­pre­ta­tie van de spo­ren zeer las­tig.

Muurresten kasteel heren van Arkel in het Wijdschild ten oosten van Gorinchem

Teke­ning spo­ren 1996 en de vond­sten uit 1815 (oran­je), pro­duc­tie Hol­lan­dia Arche­o­lo­gen Zaan­dijk

His­to­rie

Grafmonument Jan van Arkel III en Mabelia van Voorne in de Grote Kerk

Graf­mo­nu­ment Jan van Arkel III en Mabe­lia van Voor­ne in de Gro­te Kerk

Heren van Arkel
Gorin­chem is de Arkel­stad, maar het stads­wa­pen dat ont­leend is aan het wapen­schild van de heren van Arkel is tegen­woor­dig nog het eni­ge dat direct her­in­nert aan deze roem­ruch­te mid­del­eeuw­se fami­lie. De rela­tie tus­sen Gorin­chem en de Arkels stamt al uit de der­tien­de eeuw en de groei van de mid­del­eeuw­se stad is recht­streeks te dan­ken aan de invloed die deze fami­lie op Gorin­chem uit­oe­fen­de. Toch waren tot voor kort de daad­wer­ke­lij­ke spo­ren van de Arkels bin­nen de gemeen­te moei­lijk te vin­den. Zelfs hun slot dat door tijd­ge­no­ten een “Kei­zer­lij­ke Burcht” werd genoemd is ver­dwe­nen.

De Arkels stam­men in de twaalf­de eeuw uit de omge­ving van Leer­dam waar ze bij het rivier­tje de Lede een gebied in leen had­den gekre­gen van de bis­schop van Utrecht. Omstreeks 1265/1267 krij­gen zij Gorin­chem in bezit.5 De adel­lij­ke fami­lie is op dat moment al zeer ver­mo­gend en weet haar rijk­dom tij­dens de veer­tien­de eeuw sterk te ver­gro­ten. Rond 1400 waren de Arkels op het hoog­te­punt van hun macht. Ze hiel­den er een eigen hof op na en door­dat het groot­ste deel van hun land op de grens lag van Gel­re, Hol­land en het bis­dom Utrecht wis­ten zij hun invloed uit te oefe­nen op de han­dels­vaart op de Lek en de Mer­we­de. Het spreekt voor zich dat zij aan het Hol­land­se hof een voor­na­me en invloed­rij­ke plaats bekleed­den. Jan V van Arkel beschik­te tij­dens zijn aan­we­zig­heid aan het gra­fe­lij­ke hof in Den Haag behal­ve over kas­teel Bin­ck­horst (1394), ook over een huis aan het Lan­ge Voor­hout (1393).6

De gun­sti­ge lig­ging van het Wijd­schild aan de mond van de Lin­ge bij de Mer­we­de op de grens van Hol­land en Gel­re zal de belang­rijk­ste reden zijn geweest voor het besluit van Jan II van Arkel om een burcht te bou­wen op de oos­te­lij­ke oever van de Lin­ge. Uit his­to­ri­sche bron­nen komen we over de bouw van het kas­teel niet veel te weten. In 1290 draagt Jan II van Arkel zijn burcht op aan graaf Flo­ris V van Hol­land waar­mee hij zijn loy­a­li­teit en onder­ho­rig­heid betuigt aan het gra­fe­lij­ke hof. Op basis van de arche­o­lo­gi­sche vond­sten kun­nen we tot dus­ver con­clu­de­ren dat ergens in het laat­ste kwart van de der­tien­de eeuw begon­nen wordt met de bouw van het kas­teel. Wan­neer het gebouw vol­tooid werd, is even­min dui­de­lijk; de toe­wij­ding aan de graaf in 1290 hoeft alleen maar aan te geven dat men begon­nen was met de bouw of zelfs dat alleen maar de plan­nen gereed waren.

Geen afbeel­din­gen bekend
Helaas zijn van de burcht geen beken­de afbeel­din­gen over­ge­le­verd en ook de beschrij­vin­gen uit de tijd dat het gebouw in. gebruik was zijn uiterst sum­mier. Uit de schrif­te­lij­ke bron­nen kan men opma­ken dat de burcht een bin­nen­hof bezat met een ste­nen “Hoge Huis” gebouwd op gewel­ven waar­in men drie kamers, een zaal en een kapel kon vin­den. Het com­plex was omge­ven met een ste­nen muur. Ver­vol­gens kwam men in het mid­den­hof waar ook een muur omheen stond. Rond­om het bin­nen­hof en mid­den­hof liep een bre­de die­pe gracht. De voor­burcht was afzon­der­lijk omringd met een gracht en beschermd door een ste­nen muur met torens. Zij her­berg­de dienst­ver­blij­ven, een kerk (?), een ros­mo­len, voor­raad­schu­ren en een hooi­berg. Bij de voor­burcht­poort bevond zich een bol­werk waar­om­heen een 33 meter lan­ge gracht gegra­ven was met een breed­te van 7,40 m. en een diep­te van 3,70 m. Van de voor­burcht weten we ver­der dat zij regel­ma­tig onder water kwam te staan wat bete­kent dat deze in het lage deel bij de rivier moet heb­ben gele­gen. Veel meer komen we van de kei­zer­lij­ke burcht ver­der niet te weten.

Puin en muuranker van neergehaalde muren, opgraving kasteel van de heren van Arkel in het Wijdschild te Gorinchem in 1996

Puin en muur­an­ker van neer­ge­haal­de muren.

Sloop
In 1412 werd het kas­teel ont­man­teld. Na een jaren­lan­ge macht­strijd ging Gorin­chem over in han­den van de Hol­land­se gra­ven. De burcht die het sym­bool was van de macht van de Arkels moest eraan gelo­ven. Met het sloop­ma­te­ri­aal werd een nieuw kas­teel bin­nen de muren van de mid­del­eeuw­se stad opge­trok­ken. Wil­lem van Bei­e­ren bouw­de zijn nieu­we ver­ster­king aan de zuid­zij­de van de stad. Dit kas­teel kan beschouwd wor­den als de voor­gan­ger van de late­re Blau­we Toren, het kas­teel van Karel de Stou­te.

Foto’s

« 1 van 2 »

Publi­ca­ties

A.J. van der Aa
Aard­rijks­kun­dig woor­den­boek der Neder­lan­den; deel 12; Gorin­chem; 1848; p. 403.

A. Bijl
De Arkel­se Oor­log (1401–1412); Gorin­chem; 1986.

W.J. Boude­s­tein
Munt­slag en munt­vond­sten in het Gor­cum­se Wijd­schild, de mun­slag van Jan IV van Arkel (1327–1360) en de numis­ma­ti­sche vond­sten bij het arche­o­lo­gisch onder­zoek naar de res­tan­ten van het kas­teel van de heren van Arkel in het Wijd­schild te Gorin­chem in augus­tus 1996; Gorin­chem; 2011
Flip­book | PDF (3 MB)

A. Broe­ken
Gor­cum­se bodem­schat­ten; arche­o­lo­gi­sche speur­tocht naar de geschie­de­nis van de Arkel­stad; Gor­cum­se Monu­men­ten­reeks; Gorin­chem; 2006; p. 26–31.
Flip­book | PDF (3MB)

C.J. van Dijk
Crum­bling Cast­les; Explo­ring the dif­fe­ren­ti­a­ti­on bet­ween besie­ged and non-besei­ged cast­les using mili­ta­ry mate­ri­al, with a case stu­dy of eight cast­le in the coun­ty of Hol­land during the peri­od 1250–1450, Part 1 & 2; Lei­den; 2016.
Flip­book | PDF (6 MB)

P. M. Floo­re
Het kas­teel van de Heren van Arkel; in: Gron­dig Beke­ken: Tijd­schrift van de Afde­ling Lek- en Mer­we­destreek van de AWN; 12e jaar­gang no. 4; 1997; p. 25–30.

P.M. Floo­re
Het kas­teel van de heren van Arkel; in Oud-Gor­cum Varia; 1998–2; p. 198–202.
Flip­book | PDF (25 MB)

E. den Hart­og
Die­ren in en rond de kas­te­len Tey­lin­gen en Bre­dero­de; Jaar­boek Kas­te­len­stich­ting Hol­land en Zee­land 2005; Haar­lem; 2006.

E. Jacobs, V.L.C. Ker­sing (red.) & M.M.A. van Veen
Tus­sen koor en con­tro­le, Opgra­vin­gen op het ter­rein van de Alge­me­ne Reken­ka­mer aan het Lan­ge Voor­hout; VOM-reeks 1996–3; Den Haag; 1996; p. 9–12.
Flip­book | PDF (20 MB)

T. Koor­evaar & C. Lug­ten­burg
Gorin­chem, Dalem­se Dijk; in Gron­dig Beke­ken: Tijd­schrift van de Afde­ling Lek- en Mer­we­destreek van de AWN; 11e jaar­gang no. 4; 1996; p. 6–8.

T. Koor­evaar
Gorin­chem: Ves­ting­weg; Arche­o­lo­gi­sche Kro­niek Zuid-Hol­land 1996 in His­to­risch Tijd­schrift Hol­land; 29e jaar­gang p. 425; 1997.
Flip­book | PDF (19 MB)

T. Koor­evaar
Jaar­ver­slag werk­groep Gorin­chem (1996); in Gron­dig Beke­ken: Tijd­schrift van de Afde­ling Lek- en Mer­we­destreek van de AWN; 12e jaar­gang no. 1; 1997; p. 18–20.

J. van Len­nep & W.J. Hof­dijk
Merk­waar­di­ge Kas­tee­len in Neder­land; deel I; Amster­dam; 1854.

R. den Oude-De Wolf en H. Vrie­link
Ofen­ka­cheln in den Nie­der­lan­den-Neue Unter­suchun­gen in: Blick nach Wes­ten, Kera­mik in Baden und im Els­ass; 45. Inter­na­ti­o­na­les Sym­po­si­um Kera­mik­for­schung Badis­ches-Lan­des­mu­se­um Karls­ru­he 25.–28.9 2012; S. 290–303.

H. Sar­fa­tij
Gorin­chem, Wijd­schild vondst fun­de­rin­gen kas­teel heren van Arkel; Arche­o­lo­gi­sche Kro­niek Zuid-Hol­land 1977; Regi­o­naal His­to­risch Tijd­schrift Hol­land; 10e jaar­gang no. 6; 1978; p. 308.
Flip­book | PDF (7 MB)

H. Sar­fa­tij
Gorin­chem, Wijd­schild muur­res­ten kas­teel heren van Arkel aan­ge­trof­fen tij­dens werk­zaam­he­den rave­lij­nen; Arche­o­lo­gi­sche Kro­niek Zuid-Hol­land 1975; Regi­o­naal His­to­risch Tijd­schrift Hol­land; 8e jaar­gang no. 6; 1976; p. 276.
Flip­book | PDF (8 MB)

H. A. Tum­mers
Het graf­mo­nu­ment van een heer Van Arkel en zijn vrouw te Gorin­chem; Bul­le­tin Stich­ting Oude Hol­land­se Ker­ken 17; 1983; p. 3–14.

M.J. Waa­le
De Arkel­se oor­log, 1401–1412. Een poli­tie­ke, krijgs­kun­di­ge en eco­no­mi­sche ana­ly­se (Dis­ser­ta­tie Lei­den 1990), Mid­del­eeuw­se stu­dies en bron­nen XVII; Hil­ver­sum; 1990.

M.J. Waa­le
Het Arkel­se kas­teel in het Wijd­schild bij Gorin­chem; in: ‘Oud-Gor­cum Varia’ no.19; Gorin­chem; 1990. p. 137–148.
Flip­book | PDF (10 MB)

Media

6-11-2012 AD Rivie­ren­land
13de-eeuw­se doop­vont uit burcht spoor­loos
De Werk­groep Arche­o­lo­gie Gorin­chem is op zoek naar de doop­vont uit de burcht van de heren Van Arkel. De 13de-eeuw­se ste­nen bak
kwam in 1977 tevoor­schijn bij de bouw van een woning ten noor­den van de Dalem­se­dijk.
Lees meer... 

13-11-1996 Gor­cum­se Cou­rant
Arche­o­loog houdt lezing over resul­taat opgra­vin­gen
Arche­o­loog drs. P.M. Floo­re brengt maand 18 novem­ber ver­slag uit van de opgra­vin­gen aan de Blij­en­hoek die onder zijn lei­ding wer­den uit­ge­voerd in mei van dit jaar.
Lees meer...

12-11-1996 Kom­pas Aktief
Lezing over opgra­vin­gen in Gorin­chem
De arche­o­loog drs. P.M. Floo­re brengt maan­dag 18 novem­ber ver­slag uit van de onder zijn lei­ding uige­voer­de opgra­ving aan de Blij­en­hoek in mei van dit jaar.
Lees meer...

09-10-1996 Gor­cum­se Cou­rant
Res­ten kas­teel Heren van Arkel blij­ven bewaard
De res­ten van het kas­teel van de Van Arkels, aan de bui­ten­kant van de Dalem­se dijk, wor­den bewaard voor het publiek.
Lees meer...

Suikerbuik en Koffie Martin door Raimond van Soest

Sui­ker­buik en Kof­fie Mar­tin door Rai­mond van Soest

28-09-1996 De Dord­te­naar
Bij­zon­de­re vond­sten bij kas­teel Heren van Arkel
De arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen bij het kas­teel van de Heren van Arkel in Gorin­chem heb­ben een aan­tal inte­res­san­te vond­sten opge­le­verd.
Lees meer...

17-09-1996 Kom­pas Aktief
Dijk­vak Gorin­chem in decem­ber op ver­eis­te Del­tasterk­te
Vondst kas­teel­res­ten kan oor­spron­ke­lij­ke bestem­ming van ‘dras­sig natuur­ge­bied’ wij­zi­gen.
Lees meer...

10-09-1996 Kom­pas Aktief
Res­tan­ten te bezich­ti­gen tij­dens Open Monu­men­ten­dag
Tij­dens Open Monu­men­ten­dag, zater­dag 14 sep­tem­ber, zal het moge­lijk zijn om de res­tan­ten van het ‘kas­teel’ vlak­bij molen De Hoop en de Dalem­se­dijk te bezich­ti­gen.
Lees meer...

28-08-1996 De Dord­te­naar
Het eens zo mach­ti­ge Land van Arkel, Gor­cums kas­teel ver­woest in 1412, was groot blijkt nu.
Hoog boven de Dalem­se­dijk zweeft een vlie­ger. Even blijft hij in de lucht, maar dan krijgt een ruk­wind er vat op en stort het ding ter aar­de. Pie­ter Floo­re zegt een lelijk woord. Er hangt name­lijk een dure came­ra aan de vlie­ger. Hier­mee wil­de hij het ter­rein in kaart bren­gen om de naspeu­rin­gen naar het oude kas­teel van de Heren van Arkel gerich­ter te kun­nen uit­voe­ren.
Lees meer...

28-08-1996 Gor­cum­se Cou­rant
Heren van Arkel niet klein behuisd
De Heren van Arkel heb­ben in een aan­mer­ke­lijk rui­me­re behui­zing gewoond dan tot dus­ver was gedacht. Dit is aan het licht geko­men tij­dens afgra­vin­gen tus­sen de Dalem­se­dijk en de Mer­we­de, waar­bij res­tan­ten van muren wer­den bloot­ge­legd.
Lees meer...

27-08-1996 Kom­pas Aktief
Arche­o­lo­gen doen unie­ke vondst
Fun­da­men­ten van kas­teel heren van Arkel bloot­ge­legd.
Lees meer...

26-08-1996 De Dord­te­naar
Kas­teel Heren van Arkel gro­ter dan gedacht
Weer res­ten van burcht gevon­den bij molen De Hoop.
Lees meer...

Met­a­da­ta

 

Archisnummer(s):waar­ne­mings­num­mer: 24777
monu­ment­num­mer: 6801
CMA-num­mer: 38G-025
Topo­gra­fi­sche Kaart:38G
Coo­r­di­na­ten:127.183/426.739 (cen­trum)
Topo­niem:Ves­ting­weg; Kas­teel­plaats; Wijd­schild
Plaats:Gorin­chem
Gemeen­te:Gorin­chem
Pro­vin­cie:Zuid-Hol­land
Type onder­zoek:Arche­o­lo­gi­sche Ver­ken­ning
Uit­voer­der:Drs. P.M. Floo­re
Pro­ject­lei­der:Drs. P.M. Floo­re
Opdracht­ge­ver:Pol­der­dis­trict- Tie­ler en Culem­bor­ger­waar­den
Bevoegd gezag:Gemeen­te Gorin­chem
Aan­vang onder­zoek:augus­tus 1996
Vond­sten & docu­men­ta­tie:Arche­o­lo­gisch depot Gorin­chem
DANS:-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.