Arkelstraat 102, Bluebandhuis (2011)

Onderzoek

Sporen in het profiel worden nauwkeurig vastgelegd

Sporen in het profiel worden nauwkeurig vastgelegd

Maandag 31 oktober 2011 startte het archeologische onderzoek op de plaats van het voormalige Bluebandhuis, hoek Arkelstraat-Rosmolensteeg. Het schitterende oktoberweer lokte opvallend veel Gorcumers naar de put om een kijkje te nemen. Via Twitter bleven belangstellenden dagelijks op de hoogte van de actuele ontwikkelingen. Hieronder het dagboek.

Maandag 31 oktober
Al op de eerste dag van de opgraving blijkt dat het Bluebandhuis gebouwd was op de fundamenten van oudere panden. Deze fundamenten werden vandaag ingemeten, getekend en op de foto vastgelegd. Behalve scherven, werd ook een benen schaats (glis) gevonden. Morgen gaan deze fundamenten er uit en wordt de opgravingsput verdiept.

Dindsdag 1 november
De put werd verder uitgediept. De gisteren aangetroffen funderingen bleken op op hun beurt gefundeerd met hout. In de daaronder liggende ophogingslaag werd een ingegraven waterkan van grijsbakkend aardewerk aangetroffen, voorlopig gedateerd tussen 1350 en 1425. Bij nader onderzoek bleek de kan 14 skeletjes van muizen te bevatten. De kan werd gebruikt om muizen te vangen. Dergelijke muizenvallen werden eerder tijdens onderzoek in Kerk-Avezaath en Leidsche Rijn aangetroffen.

De toepassing was heel simpel: men groef eerst een smalle greppel rond de opslagplaats, waar vervolgens de voor de helft met water gevulde potten werden ingegraven. Omdat het voor de muis lastig was uit de greppel te komen kwam hij vanzelf een keer in de pot met water terecht.

Woensdag 3 november
De profielen in de put werden getekend en beschreven. Er blijkt een keienstraatje evenwijdig aan de Arkelstraat te lopen. Dit is gedocumenteerd. Grondboringen in de kleibodem van de put zijn een aanleiding tot gedeeltelijke verdere verdieping van de put (morgen). Aardige vondst vandaag was een kleine dolk.

Donderdag 4 november
De put werd verdiept tot aan het veen. Een dikke boomstam met bast is heel geschikt voor dendrochronologisch onderzoek naar leeftijd en herkomst. Het voorste deel van de put werd volgestort, aansluitend is een nieuw vlak aangelegd. Hier hout, muren en rommelige vloertjes van kloostermoppen. De gevonden scherven dateren uit de vijftiende eeuw.

Vrijdag 5 november
De werkzaamheden in de tweede aangelegde werkput, aansluitend aan de eerste werkput geven hetzelfde beeld als de voorgaande dag. De meest voorkomende vondsten zijn grijsbakkende aardewerk scherven. Dit type aardewerk werd gebruikt van 1300-1450. Het onderzoek zal naar verwachting 2 weken in beslag nemen en wordt uitgevoerd door Hollandia Archeologen in Zaandijk, aangevuld met enkele Gorcumse vrijwilligers. Opdrachtgever is woningbouwvereniging Poort 6.

Maandag 7 november
Werkput 2 is nu 4 m. diep. Twee mestkuilen, hout en kleilagen kwamen tevoorschijn. In het profiel (de putwanden) is de gelaagdheid van de bodem is nu wel goed zichtbaar. Dit wordt getekend en daarna zal de put gedeeltelijk verder worden verdiept. De vondsten vandaag waren voornamelijk metalen zoals een deel van een ruiterspoor, een bewerkt spiegeltje en een (pelgrims)insigne.

Dinsdag 8 november
Vandaag werd een put aangetroffen met een balkenfundering.

Woensdag 9 november
Het goede nieuws: de archeologen zijn gestuit op maalsteenfragmenten en grote doorboorde houtdelen van de rosmolen. Het formaat van de bakstenen van de forse waterput is veel kleiner dan wat er tot nu toe werd aangetroffen onder het Bluebandhuis. De put werd aangelegd in de 19de eeuw.

Donderdag 10 november
Sedert eeuwen stijgt er weer een mestgeur op in de Rosmolensteeg. Bij het verdiepen zijn veel mestkuilen te zien. Vondsten: grote stukken leder.

Vrijdag 11 november
Onder een beerput van vlechtwerk kwam een beerton tevoorschijn gevuld met aardewerk uit de 15e eeuw. Uit de noordoost kant van de werkput kwamen veel maalsteenfragmenten en belangrijke houtdelen uit de grond. Nu begint de verwerking van de gegevens en de vondsten. De belangstelling bij de opgraving was inspirerend voor de archeologen.

Lees voor het volledige verslag en de conclusies van het onderzoek: T. Hoogendijk; Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520; Zaandijk 2015. deel 1 (34 MB), deel 2 (34,9 MB).

Rosmolen

De laatste tredmolen van Amsterdam in 1911, Spaarnestad Photo

De laatste tredmolen van Amsterdam in 1911, Spaarnestad Photo

Verpachting
Molens werden in Gorinchem verpacht. Hiervan werd administratie bijgehouden in een pachtboek. Dank zij het pachtboek is precies bekend welke molens in deze stad anno 1543 aanwezig waren. Aerdt de Roy Gijsbertsz. pachtte de Kleine Rosmolen en de Cansemolen voor ƒ 540 en zijn zwager Willem Gornelisz. De Grote Rosmolen en de beide andere windmolens: de Arkelmolen en de Lazarusmolen; hiervoor betaalde hij ƒ 695 per jaar.

In 1543 telde Gorinchem drie windmolens en twee rosmolens. Als de wieken van de windmolens wegens windstilte stil stonden, dan waren het de rosmolens die het graan voor de bevolking maalden. Rosmolens zijn maalinrichtingen die in beweging worden gebracht door één of meer paarden. Die paarden lopen dan steeds in ’t rond, waardoor de molenstenen aan het draaien worden gebracht. Door die omstandigheid zijn rosmolens niet zo aan een bepaalde plaats gebonden als bijvoorbeeld windmolens, die geen bestaansrecht hebben zonder een vrije windvang. Rosmolens kon men dan ook aantreffen midden in steden en dat was in Gorinchem inderdaad het geval.

Detail kaart Jacob van Deventer (1558) met daarop de rosmolen als cirkel gemarkeerd

Detail kaart Jacob van Deventer (1558) met daarop de rosmolen als cirkel gemarkeerd

De Grote Rosmolen was te vinden in de Arkelstraat recht tegenover de Haarstraat op de noordelijke hoek van een steeg, die niet voor niets de naam Rosmolensteeg draagt. Die rosmolen, waarin 16 paarden mochten werken, moet in een behoorlijk groot pand zijn gevestigd geweest. De Kleine Rosmolen bood daarentegen plaats aan 12 paarden en stond in de Boerenstraat, destijds nog aangeduid als Krijtstraat. Hij was te vinden recht achter De Doelen op de plaats waar thans het Tuighuis of Arsenaal staat.

Straten reinigen
De pachters van de molens waren gehouden aan diverse bepalingen die soms heel merkwaardig aandoen. Zo was de molenaar die de Kleine Rosmolen pachtte verplicht de straat achter het Minderbroederklooster in de Arkelstraat schoon te houden en de pachter van de Grote Rosmolen moest geregeld het marktplein reinigen. Dat hield niets minder in dan tussen Pasen en 1 oktober eenmaal per maand de bezem erover te halen en in het najaar en de winter elke 14 dagen. Bij nalatigheid liet de schout het op zijn kosten schoonmaken, terwijl hij de kosten dubbel in rekening mocht brengen bij de tekortschietende molenpachter.

In 1550 pachtte Aerdt de Roy Gijsbertsz. De Grote Rosmolen en de Arkelmolen. Zijn zoon Alardt de Roy Aertsz., die zoals het een goed molenaar betaamde in de voetsporen van zijn vader trad, was de pachter van de Kleine Rosmolen, de Cansemolen en de Lazarusmolen. Vader en zoon De Roy waren machtige lieden, want zij waren de enige korenmolenaars in het gehele Land van Arkel. Alle molens in één hand kwam de stadsregering van Gorinchem ongewenst voor en bij de volgende verpachting was er een voorwaarde toegevoegd aan de gebruikelijke condities: (…) Directe familiebanden tussen de pachters van de diverse molens waren in het vervolg taboe.

Molenkoning
In 1563 ontbreekt dat verbod in de voorwaarden en niet per ongeluk. Er is dan slechts één pachter die alle vijf Gorinchemse molens in pacht neemt voor een bedrag van ƒ 1088 terwijl een jaar eerder de molens te zamen slechts ƒ 652 opbrachten. Er was nu dus één ongekroonde molenkoning in de stad, die het monopolie bezat van het malen van granen in een betrekkelijk groot gebied. Het was Aerdt de Roy, wiens naam al eerder als molenpachter of molenmeester ter sprake kwam.

Feit is in elk geval, dat op 8 juli 1621 de navolgende molens op de gebruikelijke wijze door burgemeesteren ten overstaan van schepenen aan particulieren werden getransporteerd: (…) de Grote Rosmolen in de Arkelstraat. De koper van de Grote Rosmolen en de windmolen bij de Arkelpoort was gebonden aan soortgelijke voorwaarden: hij moest gratis maaldiensten verrichten voor het Oudemannenhuis en het Oudevrouwenhuis en ook voor de drossaard.  De koper van de Grote Rosmolen en de windmolen bij de Arkelpoort moest ƒ 4000 betalen en jaarlijks ook ƒ 150 als erfpacht op de windmolen en ƒ 60 op de Grote Rosmolen.  Deze persoon (mr. Abraham Boxman) wist ook het resterende deel van de molen te verwerven, zodat hij hem in zijn geheel in handen kreeg, evenals de twee bijbehorende huizen in de Arkelstraat waarin nog altijd een rosmolen was ondergebracht.

Belegering
De rosmolen was lang uit de tijd, maar tocht speelde hij nog een rol in 1814. In januari van dat jaar , toen Gorinchem een belegerde vesting was, mochten de beide windkorenmolens slechts graan malen voor het ingesloten garnizoen. De burgerij  was toen uitsluitend aangewezen op de Grote Rosmolen.  Na de dood van mr. Abraham Boxman in 1856, nadat hij twee jaar eerder het ambt van burgemeester van zijn vaderstad om gezondheidsredenen had neergelegd, erfde zijn dochter Margaretha Alida Hendrika, de echtgenote van jhr. Frederik Gerrit Edmond Merkus van Gendt, de windkorenmolen en de inmiddels tot een dubbelwoonhuis verbouwde huisjes in de Arkelstraat.

Zonder notenvermelding overgenomen uit: A.J. Busch, Molens in Gorinchem (Gorinchem 1978)

Foto's

« 1 van 5 »

Publicaties

T. Hoogendijk
Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520; Zaandijk 2015.
Bekijk deel 1 | Download deel 1 (34 MB), Bekijk deel 2 | Download deel 2 (34,9 MB)

R.A.C. Kroes
Plangebied Bluebandhuis, gemeente Gorinchem; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek; RAAP-notitie 4275; Weesp 2012.
Bekijk | Download (9,69 MB)

M. Rijkelijkhuizen
Two mystery objects and a calfskin glove: exceptional leather finds from Gorinchem, the Netherlands; Newsletter Archaeological Leather Group (ALG) 37; March 2013.
Bekijk | Download (2,45 MB)

M. Rijkelijkhuizen
Paardentuig en een handschoen, enkele laat middeleeuwse leervondsten uit Gorinchem; in Westerheem, het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie; jaargang 65 no. 1, februari 2015; p. 10 – 13.

Media

25-7-2013 AD Rivierenland
Bijzondere leervondst in de stad
Archeologen hebben tijdens opgravingen in de Gorcumse binnenstad enkele bijzondere lederen voorwerpen gevonden.
Lees meer…

2-7-2013 De Stad Gorinchem
Gevelsteen voor Bluebandhuis
Het Bluebandhuis op de hoek van de Arkelstraat en de Rosmolensteeg heeft sinds vrijdag 21 juni een eigen gevelsteen.
Lees meer…

12-11-2011 AD Drechtsteden
Vondst: kan vol muizen Archeologen vinden 13de-eeuwse fundamenten
Archeologen hebben op hun laatste onderzoeksdag in de Gorcumse binnenstad fundamenten aangetroffen van woningen uit de dertiende eeuw.
Lees meer…

12-11-2011 AD Rivierenland
Vondst: kan met muizen Archeologen stuiten op 13de-eeuws fundament
Archeologen hebben op hun laatste onderzoeksdag in de Gorcumse binnenstad fundamenten aangetroffen van woningen uit de dertiende eeuw.
Lees meer…

10-11-2011 AD Rivierenland
Rosmolen uit de 15de eeuw gevonden
Archeologen van Hollandia en vrijwilligers van de Werkgroep Archeologie hebben gisteren op de hoek van de Arkelstraat in de Gorcumse binnenstad restanten van een rosmolen blootgelegd.
Lees meer…

08-11-2011 De Stad Gorinchem
Kloostermoppen in bouwput Bluebandhuis
‘Pok!’ Tim Hoogendijk van Hollandia archeologen draait zich abrupt om naar zijn collega. ‘Pok, Pok.’klinkt het nogmaals. Het is duidelijk onder de kleilaag van de bouwput van het Bluebandhuis aan de Arkelstraat in Gorinchem ligt iets.
Lees meer…

05-11-2011 AD Rivierenland
Vondst uit middeleeuwen
Archeologen vinden houten fundering uit 14de eeuw.
Lees meer…

01-11-2011 AD Rivierenland
Zoeken naar sporen Rosmolen bij Bluebandhuis
Hollandia Archeologen is gisteren in de Gorcumse binnenstad gestart met onderzoek op de plek waar voorheen het Bluebandhuis stond.
Lees meer…

01-11-2011 De Stad Gorinchem
Archeologisch onderzoek
Op de locatie waar straks het nieuwe Bluebandhuis komt wordt binnenkort gestart met het archeologisch onderzoek.
Lees meer…

Metagegevens

kaart is aan het laden - een ogenblik geduld aub...

Arkelstraat 102, Bluebandhuis (2011) 51.832120, 4.975585

 

Archisnummer(s):48248 (OM bureauonderzoek)
49061 (OM opgraving)
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:126.641/427.070 (centrum)
Toponiem:Plangebied Bluebandhuis
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving
Uitvoerder:Hollandia Archeologen, Zaandijk
Projectleider:Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever:Woningbouwverenigng Poort 6
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:31-10-2011
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot gemeente Gorinchem
DANS:-

Reageren is niet mogelijk