Arkelstraat 102, Bluebandhuis (2011)

Onderzoek

Sporen in het pro­fiel wor­den nauw­keu­rig vast­ge­legd

Maandag 31 okto­ber 2011 start­te het arche­o­lo­gi­sche onder­zoek op de plaats van het Bluebandhuis, hoek Arkelstraat-Rosmolensteeg. Het schit­te­ren­de okto­ber­weer lok­te opval­lend veel Gorcumers naar de put om een kijk­je te nemen. Via Twitter ble­ven belang­stel­len­den dage­lijks op de hoog­te van de actu­e­le ont­wik­ke­lin­gen. Hieronder het dag­boek.

Maandag 31 okto­ber

Al op de eer­ste dag van de opgra­ving blijkt dat het Bluebandhuis gebouwd was op de fun­da­men­ten van oude­re pan­den. Deze fun­da­men­ten wer­den van­daag inge­me­ten, gete­kend en op de foto vast­ge­legd. Behalve scher­ven, werd ook een benen schaats (glis) gevon­den. Morgen gaan deze fun­da­men­ten er uit en wordt de opgra­vings­put ver­diept.

Dinsdag 1 novem­ber

De put werd ver­der uit­ge­diept. De gis­te­ren aan­ge­trof­fen fun­de­rin­gen ble­ken op op hun beurt gefun­deerd met hout. In de daar­on­der lig­gen­de opho­gings­laag werd een inge­gra­ven water­kan van grijs­bak­kend aar­de­werk aan­ge­trof­fen, voor­lo­pig geda­teerd tus­sen 1275 en 1325. Bij nader onder­zoek bleek de kan 441 frag­men­ten van 41 ske­let­ten van veld­mui­zen te bevat­ten. De kan werd gebruikt om mui­zen te van­gen. Dergelijke mui­zen­val­len wer­den eer­der tij­dens onder­zoek in Kerk-Avezaath en Leidsche Rijn aan­ge­trof­fen.

De toe­pas­sing was heel sim­pel : men groef eerst een smal­le grep­pel rond de opslag­plaats, waar ver­vol­gens de voor de helft met water gevul­de pot­ten wer­den inge­gra­ven. Omdat het voor de muis las­tig was uit de grep­pel te komen kwam hij van­zelf een keer in de pot met water terecht.

Woensdag 3 novem­ber

De pro­fie­len in de put wer­den gete­kend en beschre­ven. Er blijkt een kei­en­straat­je even­wij­dig aan de Arkelstraat te lopen. Dit is gedo­cu­men­teerd. Grondboringen in de klei­bo­dem van de put zijn een aan­lei­ding tot gedeel­te­lij­ke ver­de­re ver­die­ping van de put (mor­gen). Aardige vondst van­daag was een klei­ne dolk.

Donderdag 4 novem­ber

De put werd ver­diept tot aan het veen. Een dik­ke boom­stam met bast is heel geschikt voor den­dro­chro­no­lo­gisch onder­zoek naar leef­tijd en her­komst. Het voor­ste deel van de put werd vol­ge­stort, aan­slui­tend is een nieuw vlak aan­ge­legd. Hier hout, muren en rom­me­li­ge vloer­tjes van kloos­ter­mop­pen. De gevon­den scher­ven date­ren uit de vijf­tien­de eeuw.

Vrijdag 5 novem­ber

De werk­zaam­he­den in de twee­de aan­ge­leg­de werk­put, aan­slui­tend aan de eer­ste werk­put geven het­zelf­de beeld als de voor­gaan­de dag. De meest voor­ko­men­de vond­sten zijn grijs­bak­ken­de aar­de­werk scher­ven. Dit type aar­de­werk werd gebruikt van 1300 – 1450. Het onder­zoek zal naar ver­wach­ting 2 weken in beslag nemen en wordt uit­ge­voerd door Hollandia Archeologen in Zaandijk, aan­ge­vuld met enke­le Gorcumse vrij­wil­li­gers. Opdrachtgever is woning­bouw­ver­e­ni­ging Poort 6.

Maandag 7 novem­ber

Werkput 2 is nu 4 m. diep. Twee mest­kui­len, hout en klei­la­gen kwa­men tevoor­schijn. In het pro­fiel (de put­wan­den) is de gelaagd­heid van de bodem is nu wel goed zicht­baar. Dit wordt gete­kend en daar­na zal de put gedeel­te­lijk ver­der wor­den ver­diept. De vond­sten van­daag waren voor­na­me­lijk meta­len zoals een deel van een rui­ter­spoor, een bewerkt spie­gel­tje en een (pelgrims)insigne.

Dinsdag 8 novem­ber

Vandaag werd een put aan­ge­trof­fen met een bal­ken­fun­de­ring.

Woensdag 9 novem­ber

Het goe­de nieuws : de arche­o­lo­gen zijn gestuit op maal­steen­frag­men­ten en gro­te door­boor­de hout­de­len van de ros­mo­len. Het for­maat van de bak­ste­nen van de for­se water­put is veel klei­ner dan wat er tot nu toe werd aan­ge­trof­fen onder het Bluebandhuis. De put werd aan­ge­legd in de 19de eeuw.

Donderdag 10 novem­ber

Sedert eeu­wen stijgt er weer een mest­geur op in de Rosmolensteeg. Bij het ver­die­pen zijn veel mest­kui­len te zien. Vondsten : gro­te stuk­ken leder.

Vrijdag 11 novem­ber

Onder een beer­put van vlecht­werk kwam een beer­ton tevoor­schijn gevuld met aar­de­werk uit de 15e eeuw. Uit de noord­oost kant van de werk­put kwa­men veel maal­steen­frag­men­ten en belang­rij­ke hout­de­len uit de grond. Nu begint de ver­wer­king van de gege­vens en de vond­sten. De belang­stel­ling bij de opgra­ving was inspi­re­rend voor de arche­o­lo­gen.

Rosmolen

De laat­ste tred­mo­len van Amsterdam in 1911, Spaarnestad Photo

Verpachting

Molens wer­den in Gorinchem ver­pacht. Hiervan werd admi­ni­stra­tie bij­ge­hou­den in een pacht­boek. Dank zij het pacht­boek is pre­cies bekend wel­ke molens in deze stad anno 1543 aan­we­zig waren. Aerdt de Roy Gijsbertsz. pacht­te de Kleine Rosmolen en de Cansemolen voor ƒ 540 en zijn zwa­ger Willem Gornelisz. De Grote Rosmolen en de bei­de ande­re wind­mo­lens : de Arkelmolen en de Lazarusmolen ; hier­voor betaal­de hij ƒ 695 per jaar.

In 1543 tel­de Gorinchem drie wind­mo­lens en twee ros­mo­lens. Als de wie­ken van de wind­mo­lens wegens wind­stil­te stil ston­den, dan waren het de ros­mo­lens die het graan voor de bevol­king maal­den. Rosmolens zijn maal­in­rich­tin­gen die in bewe­ging wor­den gebracht door één of meer paar­den. Die paar­den lopen dan steeds in ’t rond, waar­door de molen­ste­nen aan het draai­en wor­den gebracht. Door die omstan­dig­heid zijn ros­mo­lens niet zo aan een bepaal­de plaats gebon­den als bij­voor­beeld wind­mo­lens, die geen bestaans­recht heb­ben zon­der een vrije wind­vang. Rosmolens kon men dan ook aan­tref­fen mid­den in ste­den en dat was in Gorinchem inder­daad het geval.

Detail kaart Jacob van Deventer (1558) met daar­op de ros­mo­len als cir­kel gemar­keerd

De Grote Rosmolen was te vin­den in de Arkelstraat recht tegen­over de Haarstraat op de noor­de­lij­ke hoek van een steeg, die niet voor niets de naam Rosmolensteeg draagt. Die ros­mo­len, waar­in 16 paar­den moch­ten wer­ken, moet in een behoor­lijk groot pand zijn geves­tigd geweest. De Kleine Rosmolen bood daar­en­te­gen plaats aan 12 paar­den en stond in de Boerenstraat, des­tijds nog aan­ge­duid als Krijtstraat. Hij was te vin­den recht ach­ter De Doelen op de plaats waar thans het Tuighuis of Arsenaal staat.

Straten rei­ni­gen

De pach­ters van de molens waren gehou­den aan diver­se bepa­lin­gen die soms heel merk­waar­dig aan­doen. Zo was de mole­naar die de Kleine Rosmolen pacht­te ver­plicht de straat ach­ter het Minderbroederklooster in de Arkelstraat schoon te hou­den en de pach­ter van de Grote Rosmolen moest gere­geld het markt­plein rei­ni­gen. Dat hield niets min­der in dan tus­sen Pasen en 1 okto­ber een­maal per maand de bezem erover te halen en in het najaar en de win­ter elke 14 dagen. Bij nala­tig­heid liet de schout het op zijn kos­ten schoon­ma­ken, ter­wijl hij de kos­ten dub­bel in reke­ning mocht bren­gen bij de tekort­schie­ten­de molenpach­ter.

In 1550 pacht­te Aerdt de Roy Gijsbertsz. De Grote Rosmolen en de Arkelmolen. Zijn zoon Alardt de Roy Aertsz., die zoals het een goed mole­naar betaam­de in de voet­spo­ren van zijn vader trad, was de pach­ter van de Kleine Rosmolen, de Cansemolen en de Lazarusmolen. Vader en zoon De Roy waren mach­ti­ge lie­den, want zij waren de eni­ge koren­mo­le­naars in het gehe­le Land van Arkel. Alle molens in één hand kwam de stads­re­ge­ring van Gorinchem onge­wenst voor en bij de vol­gen­de ver­pach­ting was er een voor­waar­de toe­ge­voegd aan de gebrui­ke­lij­ke con­di­ties : (…) Directe fami­lie­ban­den tus­sen de pach­ters van de diver­se molens waren in het ver­volg taboe.

Molenkoning

In 1563 ont­breekt dat ver­bod in de voor­waar­den en niet per onge­luk. Er is dan slechts één pach­ter die alle vijf Gorinchemse molens in pacht neemt voor een bedrag van ƒ 1088 ter­wijl een jaar eer­der de molens te zamen slechts ƒ 652 opbrach­ten. Er was nu dus één onge­kroon­de molen­ko­ning in de stad, die het mono­po­lie bezat van het malen van gra­nen in een betrek­ke­lijk groot gebied. Het was Aerdt de Roy, wiens naam al eer­der als molenpach­ter of molen­mees­ter ter spra­ke kwam.

Feit is in elk geval, dat op 8 juli 1621 de navol­gen­de molens op de gebrui­ke­lij­ke wij­ze door bur­ge­mees­te­ren ten over­staan van sche­pe­nen aan par­ti­cu­lie­ren wer­den getrans­por­teerd : (…) de Grote Rosmolen in de Arkelstraat. De koper van de Grote Rosmolen en de wind­mo­len bij de Arkelpoort was gebon­den aan soort­ge­lij­ke voor­waar­den : hij moest gra­tis maal­dien­sten ver­rich­ten voor het Oudemannenhuis en het Oudevrouwenhuis en ook voor de dros­saard.  De koper van de Grote Rosmolen en de wind­mo­len bij de Arkelpoort moest ƒ 4000 beta­len en jaar­lijks ook ƒ 150 als erf­pacht op de wind­mo­len en ƒ 60 op de Grote Rosmolen.  Deze per­soon (mr. Abraham Boxman) wist ook het res­te­ren­de deel van de molen te ver­wer­ven, zodat hij hem in zijn geheel in han­den kreeg, even­als de twee bij­be­ho­ren­de hui­zen in de Arkelstraat waar­in nog altijd een ros­mo­len was onder­ge­bracht.

Belegering

De ros­mo­len was lang uit de tijd, maar tocht speel­de hij nog een rol in 1814. In janu­a­ri van dat jaar , toen Gorinchem een bele­ger­de ves­ting was, moch­ten de bei­de wind­ko­ren­mo­lens slechts graan malen voor het inge­slo­ten gar­ni­zoen. De bur­ge­rij  was toen uit­slui­tend aan­ge­we­zen op de Grote Rosmolen.  Na de dood van mr. Abraham Boxman in 1856, nadat hij twee jaar eer­der het ambt van bur­ge­mees­ter van zijn vader­stad om gezond­heids­re­de­nen had neer­ge­legd, erf­de zijn doch­ter Margaretha Alida Hendrika, de echt­ge­no­te van jhr. Frederik Gerrit Edmond Merkus van Gendt, de wind­ko­ren­mo­len en de inmid­dels tot een dub­bel­woon­huis ver­bouw­de huis­jes in de Arkelstraat.

Zonder noten­ver­mel­ding over­ge­no­men uit : A.J. Busch, Molens in Gorinchem (Gorinchem 1978)

Foto’s

« 1 van 5 »

Publicaties

Blonk-van den Bercken, A.L, A.A.A. Verhoeven, H. van Londen, J.W. Oudhof, G. Overmars & M.E. Lobbes (2020) Ambachtelijke productie in steden. Een inventarisatie en analyse op hoofdlijnen van archeologische aanwijzingen voor ambachtelijke productie in steden in de late middeleeuwen en nieuwe tijd, Nederlandse Archeologische Rapporten 066, Amersfoort. Blonk-van den Bercken, A.L, A.A.A. Verhoeven, H. van Londen, J.W. Oudhof, G. Overmars & M.E. Lobbes (2020)
Ambachtelijke productie in steden. Een inventarisatie en analyse op hoofdlijnen van archeologische aanwijzingen voor ambachtelijke productie in steden in de late middeleeuwen en nieuwe tijd, Nederlandse Archeologische Rapporten 066, Amersfoort, p. 104.
WorldCat | Flipbook | PDF (30 MB)
Busch, A.J. (1978) Molens in Gorinchem. Wetenswaardigheden over de plaatselijke molens in de loop der eeuwen, Merewade, facetten van Gorcums verleden 1, Gorinchem. Busch, A.J. (1978)
Molens in Gorinchem. Wetenswaardigheden over de plaatselijke molens in de loop der eeuwen, Merewade, facetten van Gorcums verleden 1, Gorinchem.
WorldCat | Flipbook| PDF (8 MB)
Hoogendijk, T. (2018)Opgravingen aan de Rosmolensteeg en Krijtstraat, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 54-55. Hoogendijk, T. (2018)
Opgravingen aan de Rosmolensteeg en Krijtstraat, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 54-55.
WorldCat
Hoogendijk, T. (2018)Schrijfstiften en pelgrimsinsignes uit Gorcumse bodem, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 158-160. Hoogendijk, T. (2018)
Schrijfstiften en pelgrimsinsignes uit Gorcumse bodem, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 158-160.
WorldCat
Hoogendijk, T. (2015)Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520, Zaandijk. Hoogendijk, T. (2015)
Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520, Zaandijk.
Flipbook | PDF (15 MB)
Kroes, T.A.C. (2012)Plangebied Bluebandhuis, Arkelstraat 104, gemeente Gorinchem. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, RAAP-notitie 4275, Weesp. Kroes, T.A.C. (2012)
Plangebied Bluebandhuis, Arkelstraat 104, gemeente Gorinchem. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, RAAP-notitie 4275, Weesp.
Flipbook | PDF (9,69 MB)
Rijkelijkhuizen, M. (2013)Two mystery objects and a calfskin glove: exceptional leather finds from Gorinchem, the Netherlands, in: Newsletter Archaeological Leather Group (ALG) 37, p. 3-6. Rijkelijkhuizen, M. (2013)
Two mystery objects and a calfskin glove: exceptional leather finds from Gorinchem, the Netherlands, in: Newsletter Archaeological Leather Group (ALG) 37, p. 3-6.
Flipbook | PDF (2,45 MB)
Rijkelijkhuizen, M. (2015)Paardentuig en een handschoen, enkele laat middeleeuwse leervondsten uit Gorinchem, in: Westerheem, het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie, 65, nr. 1, p. 10 - 13. Rijkelijkhuizen, M. (2015)
Paardentuig en een handschoen, enkele laat middeleeuwse leervondsten uit Gorinchem, in: Westerheem, het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie, 65, nr. 1, p. 10 - 13.
Flipbook | PDF (2 MB)
Willemsen, A. (2015) Van hand tot hand. Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700, Honderden... 5, Zwolle Willemsen, A. (2015)
Van hand tot hand. Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700, Honderden... 5, Zwolle, p. 24-25.
WorldCat
Willemsen, A. (2019)Middeleeuwse tuinen. Aardse paradijzen in oost en west, 1200-1600, Leiden, p. 31-33. Willemsen, A. (2019)
Middeleeuwse tuinen. Aardse paradijzen in oost en west, 1200-1600, Leiden, p. 31-33.
WorldCat

Media

Archeologisch onderzoek

Archeologisch onder­zoek

GORINCHEM – Op de loca­tie waar straks het nieu­we Bluebandhuis komt wordt bin­nen­kort gestart met het arche­o­lo­gisch onder­zoek. De ver­wach­ting is dat er moge­lijk res­ten gevon­den wor­den uit de vroe­ge mid­del­eeu­wen. Er is geko­zen voor een vol­le­di­ge opgra­ving.…
Bijzondere leervondst in de stad

Bijzondere leer­vondst in de stad

GORINCHEM – Archeologen heb­ben tij­dens opgra­vin­gen in de Gorcumse bin­nen­stad enke­le bij­zon­de­re lede­ren voor­wer­pen gevon­den. Zij onder­zoch­ten de bodem van de bouw­plaats van het Bluebandhuis wel­is­waar al in novem­ber 2011, maar pas tij­dens de con­ser­ve­ring…
Gevelsteen voor Bluebandhuis

Gevelsteen voor Bluebandhuis

GORINCHEM – Het Bluebandhuis op de hoek van de Arkelstraat en de Rosmolensteeg heeft sinds vrij­dag 21 juni een eigen gevel­steen. De steen geeft de geschie­de­nis van het bij­zon­de­re pand per­fect weer.  De ont­hul­ling van de tegel werd gedaan door Wim Vlierhuis v…
Kloostermoppen in bouwput Bluebandhuis

Kloostermoppen in bouw­put Bluebandhuis

GORINCHEM – ‘Pok!’ Tim Hoogendijk van Hollandia arche­o­lo­gen draait zich abrupt om naar zijn col­le­ga. ‘Pok, Pok.’ klinkt het nog­maals. Het is dui­de­lijk onder de klei­laag van de bouw­put van het Bluebandhuis aan de Arkelstraat in Gorinchem ligt iets. Wat…
Rosmolen uit de 15de eeuw gevonden

Rosmolen uit de 15de eeuw gevon­den

GORINCHEM  – Archeologen van Hollandia en vrij­wil­li­gers van de Werkgroep Archeologie heb­ben gis­te­ren op de hoek van de Arkelstraat in de Gorcumse bin­nen­stad res­tan­ten van een ros­mo­len bloot­ge­legd. De Rosmolensteeg, die aan de onder­zoek­plaats grenst, …
Vondst uit middeleeuwen

Vondst uit mid­del­eeu­wen

GORINCHEM – Archeologen heb­ben in de Gorcumse bin­nen­stad spo­ren aan­ge­trof­fen van hou­ten bebou­wing uit de 14e eeuw. “Dit is vrij uit­zon­der­lijk”, zegt Tim Hoogendijk van Hollandia Archeologen uit Zaandijk. De vondst van een hou­ten fun­de­rings­balk op de…
Vondst: kan met muizen. Archeologen stuiten op 13de-eeuws fundament

Vondst : kan met mui­zen. Archeologen stui­ten op 13de-eeuws fun­da­ment

GORINCHEM – Archeologen heb­ben op hun laat­ste onder­zoeks­dag in de Gorcumse bin­nen­stad fun­da­men­ten aan­ge­trof­fen van wonin­gen uit de der­tien­de eeuw. Niet eer­der zijn er spo­ren van hui­zen van de gewo­ne man gevon­den in de Arkelstad. Tot nu toe waren de…
Vondst: kan vol muizen

Vondst : kan vol mui­zen

GORINCHEM – Archeologen heb­ben op hun laat­ste dag in Gorcum fun­da­men­ten  aan­ge­trof­fen van wonin­gen uit de der­tien­de eeuw. Niet eer­der wer­den hier spo­ren van hui­zen van de gewo­ne man gevon­den. Tot nu toe waren de fun­da­men­ten die wer­den bloot­ge­legd …
Zoeken naar sporen Rosmolen bij Bluebandhuis

Zoeken naar spo­ren Rosmolen bij Bluebandhuis

GORINCHEM – Hollandia Archeologen is gis­te­ren in de Gorcumse bin­nen­stad gestart met onder­zoek op de plek waar tot voor­heen het Bluebandhuis stond. Er is twee weken voor uit­ge­trok­ken. “De ver­wach­ting is dat er spo­ren uit de late mid­del­eeu­wen wor­den…

Metadata

Kaart wordt gela­den, even geduld a.u.b.…

 

Archisnummer(s):48248 (OM bureauonderzoek)
49061 (OM opgraving)
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:126.641/427.070 (centrum)
Toponiem:Plangebied Bluebandhuis
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving
Uitvoerder:Hollandia Archeologen, Zaandijk
Projectleider:Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever:Woningbouwvereniging Poort 6
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:31-10-2011
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot gemeente Gorinchem
DANS:-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.