Etsplaat

Koperen plaatje met afbeelding heilige Catharina

Etsplaat voor een heiligenprentje met het martelaarschap van de Heilige Catharina, koperlegering (1500-1550)

Beschrijving

Dit ets­plaatje is gevon­den tij­dens de opgra­ving naar de Grote School en het hof van de Arkels aan de Krijt­straat in 2002. Het toont een afbeel­ding van het mar­te­laar­schap van de Hei­lige Catharina.

Na ver­ge­lij­king met twee soort­ge­lijke vond­sten uit Egmond en Hoog­karspel bleek het plaatje gebruikt bij het pro­du­ce­ren van hei­li­gen­pren­ten. Deze prent­jes waren vooral in de tweede helft van de 15de en de eer­ste helft van de 16de eeuw zeer populair.

Het martelaarschap van de Heilige Catharina, Albrecht Dürer, 1496 - 1500

Het mar­te­laar­schap van de Hei­lige Catha­rina, Albrecht Dürer, 1496 – 1500.

Catharina van Alexandrië

Catha­rina van Alexan­drië was waar­schijn­lijk een Egyp­ti­sche prin­ses, die haar jeugd gewijd had aan stu­die. Ze werd later door een klui­ze­naar onder­richt in het Chris­ten­dom en kreeg een droom van haar ver­lo­ving met de Koning der Heer­lijk­heid. Toen ze wak­ker werd vond ze een ver­lo­vings­ring aan haar vin­ger. Kei­zer Maxen­tius dong naar haar hand maar ze wei­gerde reso­luut een onge­lo­vige te trou­wen. Na de uit­braak van een ver­vol­ging in Alexan­drië nam Catha­rina het op voor de Chris­te­nen en werd gevan­gen geno­men. Ze wei­gerde met de kei­zer te trou­wen en als straf werd ze ver­oor­deeld door de mar­tel­dood door mid­del van vier rade­ren met lange spij­kers welke in ver­schil­lende rich­tin­gen bewo­gen om haar fijn te malen. Er viel ech­ter onmid­del­lijk een vuur uit de hemel die de rade­ren ver­teerde ter­wijl 3000 men­sen gedood wer­den door de stuk­ken die eraf vlo­gen. Na deze fol­te­ring werd ze ont­hoofd. Door de enge­len zou haar lichaam naar de berg Sinaï zijn gedra­gen. Catha­rina was in de Mid­del­eeu­wen een popu­laire hei­lige die bescherm­hei­lige was van onder andere weten­schap, wijs­be­geerte, wel­spre­kend­heid en instel­lin­gen van onder­wijs. Ze werd ook aan­ge­roe­pen tegen onge­mak­ken aan de tong.

Experimentele afdruk van een etsplaatje gevonden tijdens opgraving aan de Krijtstraat te Gorinchem

Expe­ri­men­tele afdruk van het etsplaatje

Etsplaatjes

Op het opge­gra­ven plaatje is aan de lin­ker kant een man afge­beeld die een zwaard in de aan­slag heeft om het hoofd van een vrou­wen­fi­guur (Catha­rina) aan rech­ter­kant af hak­ken. Aan de lin­ker­zijde kij­ken nog enkele per­so­nen toe, waar­van de meest rechtse van­wege de rijke kle­ding moge­lijk de kei­zer is. Rechts van Catha­rina is het rad te zien waar­mee ze werd gemar­teld en op de ach­ter­grond het vuur dat het rad ver­nie­tigde. Helaas is het plaatje ter hoogte van het hoofd van de vrouw bescha­digd. Gezien de kle­ding van de afge­beelde per­so­nen kan het plaatje in de eer­ste helft van de 16de eeuw wor­den geda­teerd. Ver­ge­lijk­bare afbeel­din­gen van de mar­te­ling van Sint Catha­rina zijn zeld­zaam. Een gra­vure van Albrecht Dürer is een van de wei­nige parallellen.

Als bodem­vondst zijn er uit Neder­land voor­als­nog slechts twee andere plaat­jes bekend. Een zeer ver­ge­lijk­bare vondst is gedaan op het ter­rein van de Sint Adel­bertab­dij te Egmond 1 en een andere vondst is bekend uit Hoog­karspel. 2 De kope­ren plaat­jes uit Hoog­karspel, Egmond en Gorin­chem vor­men de wei­nige over­blijf­se­len van een omvang­rijke pro­duc­tie aan hei­li­gen­pren­ten die er in de tweede helft van de 15de en eer­ste helft van de 16de eeuw moet zijn geweest. De papie­ren pren­ten zijn voor het over­grote deel ver­lo­ren gegaan en de kope­ren plaat­jes waar­van deze zijn afge­drukt, zijn niet bewaard geble­ven. Arche­o­lo­gisch vor­men vooral de pel­grims­in­sig­nes de getui­gen van de laat­mid­del­eeuwse reli­gi­euze bele­ving. De laat­ste decen­nia zijn dui­zen­den van deze voor­werp­jes gevonden.

Het hostie wonder van Amsterdam, Jacob Cornelisz. van Oostsanen (1518), coll. Rijksmuseum Amsterdam, inv.nr. RP-P-1877-A-219

Het hos­tie won­der van Amster­dam, Jacob Cor­ne­lisz. van Oost­sa­nen (1518)

Papieren heiligen

De hei­li­gen­pren­ten die min­stens in even gro­ten getale in omloop moe­ten zijn geweest, ken­nen we vrij­wel niet meer. Als voor­beeld kan de prent (hout­gra­vure) die Jacob van Oost­sa­nen van het hos­tie­won­der in Amster­dam maakte, wor­den genoemd. Deze pren­ten moe­ten in grote hoe­veel­he­den als bede­vaarts­sou­ve­nirs zijn ver­kocht, maar er bestaan tegen­woor­dig nog maar enkele exem­pla­ren 3 De prent­jes wer­den aan de muur gehan­gen en heb­ben de tand des tijds niet over­leefd. In his­to­ri­sche bron­nen komt het bestaan van hei­li­gen­pren­ten een enkele maal tot uiting. Inte­res­sant is bij­voor­beeld de boe­del­be­schrij­ving die is over­ge­le­verd van Wol­ter de Hoge uit Deven­ter uit 1459. 4 Hij was boek­druk­ker en tevens han­de­laar in snuis­te­rijen (galan­te­rieën) en devo­ti­o­na­lia. Uit de inven­ta­ris die na zijn dood is opge­steld blijkt dat hij naast een voor­raad boe­ken onder andere ook een ‘mars­se­korff mit pren­ten ende for­men’ bezat. De ‘form­men’ (vor­men) moe­ten wel hout­blok­ken zijn waar­mee hout­gra­vu­res wer­den afge­drukt. De spe­ci­fi­ca­tie van de pren­ten is van belang. Hier­on­der bevon­den zich name­lijk 30 stuks ‘pap­pi­ren hil­gen’ en 8 ‘bueke pap­pi­ren hil­gen’ (8 maal 24 vel papier). Ken­ne­lijk wer­den de hei­li­gen­pren­ten ‘papie­ren hei­li­gen’ genoemd. Een ver­ge­lijk­bare ver­mel­ding komt uit Lei­den in 1501. 5 In de boe­del van Cop­pen die brief­ma­ker (ook Faes de Jhe­sus­ma­ker) werd genoemd, bevon­den zich ‘zekere brieft­gens mit hey­licht­gens geprint’. Zijn bezit werd op een zeer laag bedrag inge­schat, waar­uit blijkt dat de hei­li­gen­prent­jes wei­nig waard waren.

Bidprentjes

In de loop van de 16de eeuw ver­an­derde in de Noor­de­lijke Neder­lan­den het karak­ter van de prent­druk­kunst onder invloed van de Refor­ma­tie. In deze tijd ont­wik­kelde zich de bekende volks­prent die een niet-reli­gi­eus karak­ter had. In de Zui­de­lijke Neder­lan­den, waar de katho­lieke tra­di­tie werd voort­ge­zet, ont­stond het bid­prentje waar­bij op de ach­ter­zijde van een prentje met reli­gi­euze afbeel­ding de naam van de over­le­dene werd geschre­ven. Ook deze kun­nen als voort­zet­ting van de 15de-eeuwse ‘papie­ren hei­li­gen’ wor­den gezien. In de 19de en 20ste eeuw zijn de bid- en devo­tie­prent­jes in de katho­lieke gebie­den een alge­meen ver­schijn­sel geworden.

Details

Detailinformatie
Omschrijving:Etsplaat, met voorstelling van het martelaarschap van de Heilige Catharina, in drogenaaldtechniek.
Materiaal:Koperlegering
Productie:Nederland
Datering:1500-1550
Afmetingen:6,2 x 4.5 cm (l x b)
Vindplaats:Gorinchem, Krijtstraat 6-12, Hof Arkels & Grote School (2002)
Vlakvondst.
Vondstnummer:GOKS02V8-m74
Permalink:https://www.archeologiegorinchem.com/100-vondsten/etsplaat/
Vragen?Ziet u een fout? Of heeft u extra informatie over deze vondst?
Laat het ons weten!

Vindplaats

 

Administratieve gegevens
Archisnummer(s):Zaakidentificatie: 2010210100
Onderzoekmelding: 2920
Topografische Kaart:38G
Coördinaten:126.380/426.840 (centrum)
Toponiem:Krijtstraat
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving
Uitvoerder:Baac B.V.
Projectleider:R. J. M. van Genabeek
Opdrachtgever:Gemeente Gorinchem
Bevoegd gezag:Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Aanvang onderzoek:12 augustus 2002
Vondsten & documentatie:Gemeentelijk depot voor archeologie Gorinchem
DANS:https://doi.org/10.17026/dans-zr9-cq67

Documentatie

Brinkman, H. (1997) Dichten uit liefde. Literatuur in Leiden aan het einde van de Middeleeuwen, Hilversum Brinkman, H. (1997)
Dichten uit liefde. Literatuur in Leiden aan het einde van de Middeleeuwen, Hilversum.
WorldCat
Cordfunke, E.H.P., E. den Hartog, G.J.R. Maat & J. Roefstra (2010) De abdij van Egmond, Duizend jaar geschiedenis en archeologie, Zutphen, p. 186. Cordfunke, E.H.P., E. den Hartog, G.J.R. Maat & J. Roefstra (2010)
De abdij van Egmond, Duizend jaar geschiedenis en archeologie, Zutphen, p. 186.
WorldCat
Genabeek, R.J.M. van, met bijdragen van J.T. Zeiler, D.C. Brinkhuizen en H. van Haaster (2005) Gorinchem Krijtstraat. Definitief Archeologisch Onderzoek, BAAC rapport 02.060, 's-Hertogenbosch. Genabeek, R.J.M. van, met bijdragen van J.T. Zeiler, D.C. Brinkhuizen & H. van Haaster (2005)
Gorinchem Krijtstraat. Definitief Archeologisch Onderzoek, BAAC rapport 02.060, 's-Hertogenbosch, p. 51-52.
Flipbook | PDF (47,44 MB)
Gerritsen, S. met bijdragen van D.M. Duijn & C.P. Schrickx (2014) Inventariserend archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven en boringen aan de Streekweg 269-275 in Hoogkarspel, gemeente Drechterland, West-Friese Archeologische Rapporten 71, Hoorn, p. 49. Gerritsen, S. met bijdragen van D.M. Duijn & C.P. Schrickx (2014)
Inventariserend archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven en boringen aan de Streekweg 269-275 in Hoogkarspel, gemeente Drechterland, West-Friese Archeologische Rapporten 71, Hoorn, p. 49.
FlipbookPDF (7 MB)
De Renaissance in Amsterdam en Alkmaar, Zwolle, p. 132, 236. Leeflang, H. (2014)
Het Amsterdamse prentbedrijf van Jacob Cornelisz. van Oostsanen, in: D. Meuwissen, Jacob Cornelisz. van Oostsanen (ca. 1475-1533), De Renaissance in Amsterdam en Alkmaar, Zwolle, p. 132, 236.
WorldCat
Meischke, R. (1980) Thuis in de late middeleeuwen. Het Nederlands burgerinterieur 1400-1535, Zwolle Meischke, R. (1980)
Thuis in de late middeleeuwen. Het Nederlands burgerinterieur 1400-1535, Zwolle
WorldCat
Materiaal: Koperlegering
Periode: Nieuwe tijd A: 1500-1650 nC
Toepassing: Religie
Vindplaats: Krijtstraat (2002)
<< Overzicht