Knipsteeg 13 – 15 (2015, 2019)

Onderzoek

Knipsteeg 13-15 hoek Struisvogelstraat Gorinchem

Knip­steeg 13 – 15 hoek Struisvogelstraat

Van 13 tot en met 29 mei 2019 heeft De Steek­proef bv een opgra­ving uit­ge­voerd aan de Knip­steeg. De aan­lei­ding voor het onder­zoek was de geplan­de nieuw­bouw (plan ‘De Speelwagen’). 

Voor­af­gaand is een arche­o­lo­gisch bureau­on­der­zoek uit­ge­voerd.1Naar aan­lei­ding hier­van is gecon­clu­deerd dat voor het plan­ge­bied een zeer hoge arche­o­lo­gi­sche ver­wach­ting geldt. In het plan­ge­bied kon­den res­ten van­af de 13de eeuw wor­den ver­wacht. Het doel van de opgra­ving was om arche­o­lo­gi­sche spo­ren uit de diver­se gebruiks­pe­ri­o­des van de loca­tie vei­lig te stel­len door sys­te­ma­tisch arche­o­lo­gi­sche spo­ren en vond­sten te ver­za­me­len en te documenteren.

Een gracht met nog verassend veel water tijdens opgraving Knipsteeg Gorinchem

Opgra­vings­ter­rein met in het mid­den een waterput.

Het plan­ge­bied ligt in het mid­del­eeuw­se cen­trum van Gorin­chem. De oud­ste spo­ren, een opho­gings­pak­ket en een gracht, die bij het onder­zoek zijn aan­ge­trof­fen kun­nen wor­den geda­teerd in de 14de eeuw. Omstreeks deze tijd was Gorin­chem onder de heren van Arkel al uit­ge­groeid tot een stad van enig belang. Vlak ten wes­ten van het plan­ge­bied lag de mid­del­eeuw­se stadsmuur.

Hof van Arkel

Het plan­ge­bied zal in deze eer­ste fase zeer waar­schijn­lijk onder­deel zijn geweest van een hof­ge­bied van de Arkels.2Dit hof­ge­bied bestond uit de per­ce­len ten wes­ten van de kerk tus­sen de Struis­vo­gel­straat en de Krijt­straat. In het hof­ge­bied stond het bin­nen­ste­de­lijk ver­blijf van de heer van Arkel, het Hof van Arkel. Bij de opgra­ving van de Krijt­straat in 20023 wer­den er res­ten gevon­den die kon­den wor­den gere­la­teerd aan het Hof van Arkel en aan de late­re Latijn­se School. Het plan­ge­bied aan de Knip­steeg lag direct ten noor­den van deze opgra­ving. De aan­ge­trof­fen 14de-eeuw­se gracht was zeer waar­schijn­lijk de noord­grens van het Hof van Arkel. De gracht liep paral­lel aan de hui­di­ge Knip­steeg in oost-wes­te­lij­ke rich­ting. Of de gracht het gehe­le hof­ge­bied omring­de is niet bekend en zal uit moge­lijk toe­kom­stig onder­zoek moe­ten blijken.

Reconstructietekening van de eerste ontginningen door B. Stamkot

Recon­struc­tie­te­ke­ning van de eer­ste ont­gin­nin­gen door B. Stamkot

De lig­ging van de gracht komt over­een met een recon­struc­tie van de ont­gin­nin­gen uit de peri­o­de van­af de 10de eeuw. Waar­schijn­lijk vorm­den de ont­gin­nings­slo­ten de basis voor de per­ceel­in­de­ling van de (late­re) stad. De gracht is inge­gra­ven in een 14de-eeuws opho­gings­pak­ket en dateert uit dezelf­de peri­o­de. De gracht is geen res­tant van de oude­re ont­gin­nings­sloot, maar ligt wel op dezelf­de plaats. De gracht res­pec­teer­de hier­mee de eeu­wen­ou­de per­ceels­gren­zen in de stad. De gracht werd in het begin van de 15e eeuw gedempt en zal niet veel lan­ger dan een eeuw in gebruik zijn geweest.

Opgraving Knipsteeg Gorinchem

De laag-gewij­ze opvul­ling van de gracht tekent zich af in het wandprofiel

Archief­bron­nen spre­ken over werk­zaam­he­den betref­fen­de de sloop van de keu­ken van het Hof van Arkel en het ver­wij­de­ren van de bak­ste­nen omstreeks 1417/1418.4 Bij het ver­wij­de­ren en schoon­ma­ken voor her­ge­bruik van de bak­ste­nen werd de mor­tel er afge­sla­gen. In de dem­ping van de gracht zijn dik­ke lagen van mor­tel aan­ge­trof­fen. Het is zeer aan­ne­me­lijk dat dit gere­la­teerd kan wor­den aan de werk­zaam­he­den en sloop van de keu­ken van het Hof van Arkel. De peri­o­de van de dem­ping van de gracht komt over­een met de val van de Heren van Arkel en daar­mee het bui­ten gebruik raken van het Hof van Arkel in de stad. In 1417 stierf Wil­lem van Arkel bij een poging om Gorin­chem te her­o­ve­ren op de gra­vin van Holland.

Jacoba van Beieren en Willem van Arkel in 1417, schoolplaat door Isings.

Jaco­ba van Bei­e­ren en Wil­lem van Arkel in 1417, school­plaat door J. Isings  (1906).

Enke­le jaren daar­voor had­den de Heren van Arkel al hun macht en kas­teel aan het Wijd­schild ver­lo­ren na het ver­lies van de Arkel­se Oor­lo­gen (1401−1412). Het hof­ge­bied zal nog eni­ge tijd, in min­de­re mate, het adel­lijk hof zijn geweest van de gra­ven van Hol­land. Later kwam het in pri­va­te han­den en werd het opge­deeld in afzon­der­lij­ke wonin­gen en aan de noord­zij­de de Gro­te of Latijn­se School.

School

De Gro­te of Latijn­se School lag vlak ten zuid­oos­ten van het plan­ge­bied. Er zijn ech­ter geen spo­ren aan­ge­trof­fen die heb­ben toe­be­hoord aan deze school. Ook in het vondst­ma­te­ri­aal zijn geen aan­wij­zin­gen dat de school zich ver­der in noor­de­lij­ke rich­ting had uit­ge­breid. Op één stuk lei­steen, gevon­den in een beer­put, werd aan bei­de zij­de een teke­ning aan­ge­trof­fen. Het is moge­lijk dat dit als teken­bord is gebruikt, maar dit kan niet direct gere­la­teerd wor­den aan de school.

Na de dem­ping van de gracht wor­den er aan de noord­zij­de van het plan­ge­bied hui­zen gebouwd. De aan­ge­trof­fen muur­res­ten en fun­de­rin­gen bestaan uit gro­te bak­ste­nen van laat­mid­del­eeuws for­maat (kloos­ter­mop­pen).

His­to­ri­sche kaar­ten met het opgravingsgebied

Het is zeer waar­schijn­lijk dat men deze ste­nen her­ge­bruikt zijn en afkom­stig zijn van de gesloop­te gebou­wen van het Hof van Arkel. Op de stads­kaart van Jacob van Deven­ter uit 1558 zijn deze hui­zen inge­te­kend. Een hou­ten beer­ton (spoor 48), die waar­schijn­lijk net bui­ten een huis stond, is geda­teerd in 1511. Aar­de­werk dat is gevon­den in de opho­ging­sla­gen van de muren onder een deel van deze muren is geda­teerd in de peri­o­de 1300 – 1500. Even­tu­eel vroe­ger mate­ri­aal in deze lagen zal opspit zijn in de van elders aan­ge­voerd grond. De eind­da­te­ring van 1500 geeft aan dat de hui­zen in de loop van de 15de eeuw zijn gebouwd. Het zui­de­lijk deel van het plan­ge­bied lijkt onbe­bouwd te zijn geweest en bestond uit de ach­ter­tui­nen van de hui­zen. Dit beeld komt over­een met de kaart van Joan Blaeu uit 1649, waar­op het noor­de­lijk deel van plan­ge­bied uit hui­zen bestaat en het zui­de­lijk deel uit de ach­ter­lig­gen­de tuinen.

« van  »

Aan de zui­de­lij­ke grens van de per­ce­len wer­den twee beer­put­ten gevon­den. Deze twee put­ten heb­ben waar­schijn­lijk deel uit­ge­maakt van twee afzon­der­lij­ke erven in het plan­ge­bied. De beer­put­ten zijn in het begin van de 18de eeuw gedempt en gesloopt. Hoe­wel het bot­ma­te­ri­aal uit de beer­put een rede­lijk luxe voe­dings­pa­troon sug­ge­reert (onder meer veel wild) kwam dit niet naar voren uit het bota­nisch onderzoek.

Leerlooierij

Uit archief­bron­nen is bekend dat de per­ce­len van de Knip­steeg 13 – 15 omstreeks 1584 in het bezit was van de fami­lie De Vos. In 1610 had Jan de Vos Wil­lemsz het beroep schoen­ma­ker. Omstreeks 1632 wordt er in de archief­stuk­ken gespro­ken over een leer­looi­e­rij. Het pro­ces van leer­looi­en gebeur­de in vier stap­pen. Eer­ste wer­den de grond­stof­fen, de hui­den van die­ren, gewon­nen. Vaak wer­den de hui­den nog met de poten en/of sche­dels en hoorn­pit­ten aan­ge­le­verd.5 Bij het onder­zoek zijn een groot aan­tal res­ten aan­ge­trof­fen van hoorn­pit­ten en sche­dels van run­de­ren. Deze assem­bla­ge is een dui­de­lij­ke aan­wij­zing voor leer­looi­en. Waar­schijn­lijk wer­den de die­ren niet ter plaat­se geslacht, omdat er vrij­wel geen ande­re res­ten van de run­de­ren zijn aan­ge­trof­fen. De vol­gen­de stap van het looi­pro­ces was het pre­pa­re­ren van de hui­den. Hier­voor wer­den eerst het vlees, haar, hoorn­pit­ten, hoe­ven, staar­ten en bot­ma­te­ri­aal ver­wij­derd. Ver­vol­gens werd de huis in water geweekt. Vaak werd in stro­mend water gedaan, maar dit kon ook met water uit water­put­ten in com­bi­na­tie met kui­pen, kui­len en bak­ken.6

Leerlooierij, houtsnede 16e eeuw, collectie Germanisches National Museum, Nürnberg.

Leer­looi­e­rij, hout­sne­de 16e eeuw, col­lec­tie Ger­ma­nis­ches Nati­o­nal Muse­um, Nürnberg

Het aan­ge­trof­fen bot­ma­te­ri­aal toont aan dat deze stap van het looi­pro­ces ter plaat­se werd uit­ge­voerd. De der­de stap bestond uit het daad­wer­ke­lijk looi­en van de hui­den in tan­ni­ne. Dit werd gedaan door de hui­den in gro­te kui­pen of bak­ken gehan­gen die gevuld waren met water en run. Run bestond uit gema­len boom­schors waar­in van natu­re tan­ni­ne in zit. 7 Bij het arche­o­lo­gisch onder­zoek zijn zeker zeven hou­ten kui­pen aan­ge­trof­fen gevuld met run. Na het bota­ni­sche onder­zoek 8 bleek het voor­na­me­lijk om eiken­schors te gaan. Ver­ge­lijk­ba­re hou­ten kui­pen van een leer­looi­e­rij zijn aan­ge­trof­fen in onder meer Amster­dam bij een bege­lei­ding aan de Fok­ke Simons­z­straat 61 – 639 en in Gro­nin­gen langs de Wal­straat.10

Een van de uitgegraven looikuipen

Een van de uit­ge­gra­ven looi­kui­pen (spoor 69)

De laat­ste stap van het looi­pro­ces was de nabe­wer­king van het leer. Hier­bij werd het leer ver­soe­peld met vet­ten en oli­ën en uit­ge­dund. Afhan­ke­lijk van het beoog­de doel van het leer vari­eer­de de wij­ze en het aan­tal stap­pen van nabe­wer­king. Aan­wij­zin­gen voor deze stap zijn niet aan­ge­trof­fen in het plan­ge­bied. De han­de­ling van deze stap zijn ech­ter ook arche­o­lo­gisch moei­lijk aan te tonen. De vele res­ten van leren schoe­nen die bij het onder­zoek zijn aan­ge­trof­fen en de archief­mel­ding van een schoen­ma­ker dui­den erop dat het leer waar­schijn­lijk ter plaatste werd bewerkt tot schoenen.

Een fragment van een van de planken uit de ‘voorzijde’ van de bekisting van een looikuip (spoor 70) met een hoekpaalank

Een frag­ment van een van de plan­ken uit de ‘voor­zij­de’ van de bekis­ting (spoor 70), met een hoekpaal

Het hout van de kui­pen is den­dro­chro­no­lo­gi­sche geda­teerd in 1529 en 1561 en bestond uit pri­mair con­struc­tie­hout. Waar­schijn­lijk zal de looi­e­rij kort na deze data tot stand zijn geko­men, om in ieder geval de in 1584 woon­ach­ti­ge schoen­ma­ker van leer te voor­zien. In 1705 werd de looi­werf aan de Knip­steeg ver­kocht aan zeke­re Abra­ham Bou­de­wijn. Deze heeft de looi­werf deels uit­ge­breid. Onder een bodem­plaat werd een hou­ten ton aan­ge­trof­fen die den­dro­chro­no­lo­gisch dateer­de uit 1706. Deze ton stond in ver­bin­ding met de nabij gele­gen water­put en zorg­de waar­schijn­lijk voor de aan­voer van schoon water voor het looi­pro­ces. In 1730 over­lijdt Abra­ham Bou­de­wijn en zijn erf­ge­na­men ver­ko­pen in 1736 een her­berg en kolf­baan (gele­gen op de per­ce­len 480 – 481). Voor 1736 zal de looi­werf dus zijn opge­he­ven. De looi­kui­pen wer­den gedempt. Het vondst­ma­te­ri­aal in de dem­ping van de kui­pen dateert tus­sen 1700 en 1750.

Kolfbaan

Van de kolf­baan werd in het mid­den van het plan­ge­bied een deel van de noor­de­lij­ke muur aangetroffen.

Pijp rokende kolfspelers op een kolfbaan ca. 1840 door Henry Brown

Pijp roken­de kolf­spe­lers op een kolf­baan ca. 1840 door Hen­ry Brown

Deze muur komt over­een met het lang­wer­pi­ge gebouw op de kadas­tra­le minuut­plan uit het begin van de 19e eeuw. Voor de aan­leg van de kolf­baan wer­den de oude­re spo­ren en struc­tu­ren afge­dekt en werd het ter­rein geë­ga­li­seerd. Alleen de beer­put zal nog een tijd­je in gebruikt zijn geweest.

Beerput opgraving Knipsteeg

Beer­put kolfbaan

In de vul­ling van de beer­put wer­den frag­men­ten van tabaks­pij­pen aan­ge­trof­fen van de Gor­cum­se pij­pen­ma­kers Johan­nes de Hoog en Jan Ophuy­zen, bei­den waren van­af 1744 actief.11 De beer­put zal dan waar­schijn­lijk in het begin van de 18de eeuw nog zijn bezocht door de bezoe­kers van de kolf­baan. De kolf­baan was tot 1809 actief en zal in de 19de eeuw zijn gesloopt om plaats te maken voor de (inmid­dels gesloop­te) bebou­wing in het plangebied.

Verassende resultaten

Het arche­o­lo­gisch onder­zoek aan de Knip­steeg 13 – 15 heeft ver­ras­sen­de resul­ta­ten opge­le­verd die een belang­rij­ke bij­dra­ge leve­ren aan de his­to­ri­sche ont­wik­ke­lin­gen in het plan­ge­bied en de stad Gorin­chem. Eerst een 14de-eeuw­se gracht die moge­lijk het mid­del­eeuw­se Hof van Arkel omring­de. En ver­vol­gens bleek er van­af het laat­ste kwart van de 16e eeuw een leer­looi­e­rij actief te zijn geweest in het plan­ge­bied. Ver­mel­din­gen van deze looi­e­rij ble­ken aan­we­zig te zijn in het archief. Hier­door kon­den de arche­o­lo­gi­sche gege­vens gekop­peld wor­den aan de his­to­risch gege­vens om zo een dui­de­lijk beeld te krij­gen van de his­to­ri­sche ont­wik­ke­ling in het plan­ge­bied. Ook wer­den de muur­res­ten van een 18de/19­de-eeuw­se kolf­baan aan­ge­trof­fen op de loca­tie die over­een­kwam met de his­to­ri­sche kadas­tra­le kaarten.

Middeleeuwse gracht met nog verrassend veel water

Middeleeuwse gracht met nog verrassend veel water

  De afge­lo­pen drie weken werd een opgra­ving uit­ge­voerd in de Knip­steeg te Gorin­chem. Op basis …

Archeologen moeten terug naar de Grote School

Archeologen moeten terug naar de Grote School

  Maan­dag 13 mei start arche­o­lo­gisch onder­zoeks­bu­reau De Steek­proef een ver­ken­nend onder­zoek aan de Knip­steeg. Het …

Fotos

« van  17  »

Literatuur

Blonk-van den Bercken, A.L, A.A.A. Verhoeven, H. van Londen, J.W. Oudhof, G. Overmars & M.E. Lobbes (2020) Ambachtelijke productie in steden. Een inventarisatie en analyse op hoofdlijnen van archeologische aanwijzingen voor ambachtelijke productie in steden in de late middeleeuwen en nieuwe tijd, Nederlandse Archeologische Rapporten 066, Amersfoort. Blonk-van den Bercken, A.L, A.A.A. Verhoeven, H. van Londen, J.W. Oudhof, G. Overmars & M.E. Lobbes (2020)
Ambachtelijke productie in steden. Een inventarisatie en analyse op hoofdlijnen van archeologische aanwijzingen voor ambachtelijke productie in steden in de late middeleeuwen en nieuwe tijd, Nederlandse Archeologische Rapporten 066, Amersfoort.
WorldCat | Flipbook | PDF (30 MB)
Genabeek, R.J.M. van, et. al (2005) Gorinchem Krijtstraat. Definitief Archeologisch Onderzoek, BAAC rapport 02.060, 's-Hertogenbosch. PDF (47,44 MB) Genabeek, R.J.M. van, et. al (2005)
Gorinchem Krijtstraat. Definitief Archeologisch Onderzoek, BAAC rapport 02.060, 's-Hertogenbosch.
Flipbook | PDF (47,44 MB)
Knipsteeg 13-15 Gorinchem Heul, J.S. van der en J.B. Veenstra (2021)
Gorinchem, Knipsteeg 13-15 Gemeente Gorinchem (Z-H). Archeologische opgraving, Steekproefrapport 2019-05/02, Zuidhorn.
Flipbook | PDF (23 MB)
Hoogendijk, T. (2015) Archeologisch bureauonderzoek, Gorinchem-Knipsteeg 13-15, Hollandia reeks 521, Zaandijk. Hoogendijk, T. (2015)
Archeologisch bureauonderzoek, Gorinchem-Knipsteeg 13-15, Hollandia reeks 521, Zaandijk.
Flipbook | PDF (25 MB)
Oostveen, J. van (2022) Gorinchem, Knipsteeg 13-15: tabakspijpen, Tiel Oostveen, J. van (2022)
Gorinchem, Knipsteeg 13-15: tabakspijpen, Tiel
Flipbook | PDF (5 MB)
Stamkot, B. (2009) Is Gorinchem ontstaan vanuit een hofgebied?, in: Historisch-Geografisch Tijdschrift, nr. 27, p. 58–72. PDF (9 MB) Stamkot, B. (2009)
Is Gorinchem ontstaan vanuit een hofgebied?, in: Historisch-Geografisch Tijdschrift, nr. 27, p. 58–72.
Flipbook | PDF (9 MB)
Terhorst, T. en H. van Haaster (2019)
Looierij de Witte Bok Archeologische Begeleiding Fokke Simonszstraat 61-63, Amsterdam (2017), Amsterdamse Archeologische Rapporten 109, Gemeente Amsterdam, Amsterdam.
Flipbook | PDF (8 MB)
Vries, A. de (2017) Op den Slot tot Gorinchem. De eerste bouwfase van het kasteel (1412-1460), Historische vereniging Oud-Gorcum jaarboek 2017, Gorinchem. PDF (2 MB) Vries, A. de (2017)
Op den Slot tot Gorinchem. De eerste bouwfase van het kasteel (1412-1460), Historische vereniging "Oud-Gorcum" jaarboek 2017, Gorinchem.
Flipbook | PDF (2 MB)
Wieringa, A.R. & N. van Malssen (2013)
De archeologische begeleiding-protocol opgraven van riool- en herinrichtingswerkzaamheden in de oostelijke binnenstad van Groningen (Gr), ARC-rapporten 2013-27, Groningen.
Flipbook | PDF (2MB)

Metagegevens

 

Administratieve gegevens
Archisnummer(s):4700295100 (OM)
2477007100 (WN)
Topografische Kaart:38F
Coördinaten:126.374/426.898
Toponiem:Knipsteeg 13-15
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving, definitief
Uitvoerder:De Steekproef bv
Projectleider:J. Jelsma
Opdrachtgever:ADH Groep bv. Tienhoven, vertegenwoordigd door Loosbroek Architecten B.V.
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:13-29 mei 2019
Vondsten & documentatie:Gemeentelijk depot voor archeologie Gorinchem
DANS:doi.org/10.17026%2Fdans-z2b-c4az

Lees ook

Reacties zijn gesloten.