Ritu­eel bad in Gor­cum ont­dekt

GORINCHEM – In Gor­cum is onder de fun­da­men­ten van de oude syna­go­ge aan de Kwe­kel­straat 14 een mik­we opge­do­ken. Dat gebeur­de tij­dens arche­o­lo­gisch onder­zoek naar de in 1958 gesloop­te syna­go­ge. “Het is een typisch Hol­land­se mik­we van bak­steen­tjes van gele IJs­sel­klei, met tre­den van rode Waal­steen en een bodem van rode pla­vui­zen,” ver­telt Ruth de Jong van de Stich­ting Dijk­sy­na­go­ge te Gor­cum.

Ruth de Jong geknield in het mikweh van de synagoge van Gorinchem

Ruth de Jong geknield in het mik­we

Het nog hele­maal gave ritu­e­le bad bevindt zich in een bouw­put. Op deze plaats wordt in opdracht van ING Vast­goed het pro­ject Blij­en­hoek gere­a­li­seerd en wordt als onder­deel van een win­kel­pas­sa­ge een win­kel gebouwd met daar­bo­ven appar­te­men­ten, naar ont­werp van archi­tect Abel Cahen.

Half febru­a­ri begon het arche­o­lo­gisch onder­zoek op deze plek, onder lei­ding van stads­ar­chi­va­ris René van Dijk, Mar­tin Veen van de ste­de­lij­ke arche­o­lo­gi­sche werk­groep en arche­o­loog Pie­ter Floo­re. Toen men in het syna­go­ge-com­plex een water­put tegen­kwam, schreef de loka­le pers al dat dit een ritu­eel bad was. Dat klop­te niet, maar niet­te­min stuit­te men eni­ge tijd later wel dege­lijk op een ander­half bij twee meter gro­te mik­we dat tot 1912 in gebruik was.

Ruth de Jong is geraakt door de vondst. “Ik vond het aan­doen­lijk. Toen het mik­we net was bloot­ge­legd zei Floo­re : “Geef mij je foto­toe­stel eens, ik maak van jou een foto in het mik­we”. Ik twij­fel­de. Mijn man en ik zijn zo’n beet­je de eni­ge belij­den­de Joden van Gor­cum. Een mik­we is geen plaats waar je zomaar instapt. Maar ik vond het ook een voor­recht. Ik heb mijn schoe­nen uit­ge­trok­ken en ben met mijn blo­te voe­ten in het kou­de regen­wa­ter gestapt.”

Ook archi­tect Cahen is ont­roerd. “Het mik­we is geen spec­ta­cu­lai­re beziens­waar­dig­heid. Alleen voor Joden zoals ik, die er sen­ti­men­te­le waar­de aan hech­ten, is het bij­zon­der.” Cahen wil dat het ritu­e­le bad in de grond blijft en niet wordt bescha­digd. “We weten wat er in de oor­log gebeurd is, ook met de Joden van Gor­cum. Dat het mik­we daar blijft vind ik het meest eer­bie­di­ge. Daar gaan we niet door­heen met een hei­paal.”

De Stich­ting Dijk­sy­na­go­ge wil dat de gemeen­te Gor­cum, pro­ject­ont­wik­ke­laar ING Vast­goed en Cahen dit laat­ste stuk­je joods Gor­cum behou­den. De Jong : “De gemeen­te heeft nu de kans om goed te maken dat het sjoel­tje des­tijds is afge­bro­ken.”

De gesloop­te sjoel fun­geer­de voor de oor­log voor zo’n hon­derd gemeen­te­le­den. Toen er in de jaren vijf­tig nau­we­lijks Joden in Gor­cum woon­den, stoot­te het Neder­lands Isra­ë­li­tisch Kerk­ge­noot­schap het pand af. De Jong ver­telt dat de bur­ger­lij­ke gemeen­te het ver­vol­gens onder lei­ding van de stads­ver­nieu­wen­de bur­ge­mees­ter Rid­der van Rap­part sloop­te. “De bur­ge­mees­ter vond dat de mid­del­eeuw­se bin­nen­stad plaats moest maken voor hoog- en nieuw­bouw. Om de mof te impo­ne­ren, om te laten zien dat de Duit­sers Gor­cum niet had­den klein gekre­gen.”

Som­mi­ge men­sen stel­len voor over het mik­we een gla­zen plaat te leg­gen, zodat het van­af de straat zicht­baar blijft. De Jong vindt dat geen goed plan. “Dan rij­den er auto’s over­heen en plas­sen er hon­den op. Dat kan niet. Stort het dan maar weer vol zand en laat het ver­der met rust.” Ande­ren oppe­ren het mik­we naar de syna­go­ge van Sliedrecht te ver­plaat­sen.

Archi­tect Cahen vindt het pas­send als aan de gevel van de te bou­wen win­kel een gedenk­plaat komt, waar­op staat dat op deze plek de Gor­cum­se syna­go­ge gestaan heeft. Hij heeft dit idee voor­ge­legd aan een amb­te­naar. Ook Gahen vindt dat het mik­we moet blij­ven waar het is : “Ik vind het pas­send als het weer wordt vol­ge­stort. Als een soort begra­fe­nis­ri­tu­eel, voor zover je dat van ste­nen kunt zeg­gen.”

Shir­ley Haas­noot
Niew Israe­li­tisch Week­blad
3 maart 2000

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.