Melk­heul (2000)

De Melk­heul in 1910.

Dit arche­o­lo­gisch onder­zoek aan de Melk­heul, uit­ge­voerd door Hol­lan­dia Arche­o­lo­gen, is in meer­dere opzich­ten bij­zon­der. Het biedt name­lijk een zeld­zaam com­pleet beeld van de bur­ger­lijke mate­ri­ële cul­tuur in Gorin­chem van de zes­tiende tot en met de twin­tig­ste eeuw, een peri­ode die arche­o­lo­gisch lange tijd onder­be­licht is geble­ven. Daar­mee onder­streept het de grote bete­ke­nis van dit pro­ject. Ondanks beperkte mid­de­len, tech­ni­sche uit­da­gin­gen en verre van ide­ale omstan­dig­he­den is een belang­rijk hoofd­stuk in de indu­stri­ële ont­wik­ke­ling van Gorin­chem blootgelegd.

In het vondst­spec­trum is de over­gang zicht­baar van ambach­te­lijke nij­ver­heid en klein­scha­lige pro­duc­tie in de 17^de en 18^de eeuw naar de groot­scha­lige, indu­stri­ële pro­duc­tie die onze moderne con­sump­tie­maat­schap­pij ken­merkt. De vond­sten laten een groei­ende diver­si­teit aan goe­de­ren en behoef­ten zien, samen met ver­an­de­rende pro­duc­tie­tech­nie­ken en in hoog tempo opeen­vol­gende tech­no­lo­gi­sche inno­va­ties van de Nieuwe Tijd.

Mul­ti­func­ti­o­neel gebruik

Het veel­zij­dige gebruik van de Melk­heul door de eeu­wen heen blijkt uit haar topo­gra­fi­sche lig­ging, uit archief­bron­nen en uit het arche­o­lo­gisch vondst­ma­te­ri­aal. Tot het einde van de 16^de eeuw lag de Melk­heul bui­ten de stads­mu­ren en vormde de gracht een ver­bin­ding met de Schel­luinse Vliet, waar­door het water het trans­port van goe­de­ren van en naar het noor­de­lijke ach­ter­land moge­lijk maakte en melk­schui­ten de stad kon­den berei­ken. Tegen het einde van de 16^de eeuw breidde de stad zich uit, kwam de gracht bin­nen de muren te lig­gen en kreeg zij func­ties als riool, spui­gat en bin­nen­ha­ven ; uit archief­stuk­ken blijkt dat zij daar­naast ook werd gebruikt als drink­wa­ter­voor­zie­ning en als zwemgelegenheid.

Detail kaart Jacob van Deven­ter (1558).

De kade­mu­ren of beschoei­in­gen van de gracht, even­als andere spo­ren uit de vroeg­ste fase (16^de eeuw), zijn in de werk­put­ten niet aan­ge­trof­fen. Waar­schijn­lijk zijn deze res­ten bij latere bouw- en bag­ger­werk­zaam­he­den ver­dwe­nen, of bevin­den even­tu­ele over­blijf­se­len zich nog in de bodem bui­ten de hui­dige kade­muur. De bestaande kade­muur is ver­moe­de­lijk in de 17^de eeuw aan­ge­legd en daarna regel­ma­tig aan­ge­past ; vanaf de 19^de eeuw mel­den archief­bron­nen her­haal­de­lijk restauratiewerkzaamheden.

Op het diep­ste niveau in de werk­put­ten lag een bruine klei­laag uit de peri­ode waarin het bui­ten­wa­ter bij hoog water nog de Melk­heul kon instro­men. Hierin zijn enkele vond­sten uit de tweede helft van de 16^de eeuw gedaan, naast tal­rij­ker mate­ri­aal uit de 17^de en 18^de eeuw, die samen een dif­fuse “ruis” van over­blijf­se­len uit deze tijd vor­men. Door de bag­ger­werk­zaam­he­den en het spuien van de gracht zal het groot­ste deel van het mate­ri­aal zijn ver­wij­derd, omdat opge­hoopte bag­ger zowel de door­vaart hin­derde als de afvoer van ver­vuild water stagneerde.

Het Melk­pad met links de Melk­heul voor het Hotel-Res­tau­rant Metropole.

Gedempt in 1930

Vanaf 1819 werd de open ver­bin­ding met de ves­ting­gracht ver­van­gen door een smal­lere dui­ker, waar­door de water­door­stro­ming ver­slech­terde en afval zich in de gracht ophoopte. Rond 1850 ver­er­gerde dit na het dem­pen van het bin­nen­ha­ven­tje bij het Melk­pad. Ondanks spuien en regel­ma­tig bag­ge­ren bleef de gracht een stin­kend open riool, omdat een groot deel van de stads­af­wa­te­ring erop uit­kwam. Door ver­an­de­rend con­sump­tie­pa­troon en groei­ende indu­stri­ële pro­duc­tie nam de hoe­veel­heid onver­gan­ke­lijk huis­vuil in de 19^de eeuw ver­der toe, wat leidde tot een zwarte gracht­vul­ling. Bij het dem­pen van de Melk­heul in 1930 werd deze laag met zand afge­dekt, waar­door de gracht­vul­ling als tijd­cap­sule bewaard bleef : gecon­ser­veerd huis­vuil uit de tijd van de indu­stri­ële revo­lu­tie, dat de snel toe­ne­mende vari­a­tie aan pro­duc­ten aan de voor­avond van de 20ste eeuw weerspiegelt.
Verkorten met AI