Vis­sers­dijk 76 – 90 (2004)

Onder­zoek

Onderzoek Vissersdijk 76-90 in 2004

Onder­zoek Vis­sers­dijk 76 – 90 in 2004

In mei 2004 werd een proef­sleu­ven­on­der­zoek uit­ge­voerd aan de Vis­sers­dijk te Gorin­chem. Op de loca­tie werd de zool van een mid­del­eeuw­se dijk en een deel van een laat­mid­del­eeuw­se gracht ver­wacht. Haaks op de Vis­sers­dijk is een proef­sleuf van cir­ca 2 meter breed en 2 m lang aan­ge­legd.

Tij­dens het veld­werk werd ver­moed dat de gecon­sta­teer­de nat­te, onsta­bie­le en vond­strij­ke bodem­op­bouw kon wor­den ver­klaard door­dat in de vul­ling van een gracht gewerkt werd. Dit bleek tij­dens de uit­wer­king niet erg waar­schijn­lijk te zijn. Op de kadas­tra­le minuut is goed te zien dat de proef­sleuf een deel van de bleek­vel­den van de stad heeft door­sne­den.

Stads­af­val

De afval­la­gen zijn zeer waar­schijn­lijk ont­staan door­dat van­af de 16de eeuw het ter­rein is gebruikt voor het dum­pen van stads­af­val (date­ring vond­sten laat 16e-18e eeuw). De gelaag­de, rela­tief scho­ne grij­ze klei die aan de west­zij­de van het pro­fiel te zien is zou dan heel goed het res­tant kun­nen zijn van de Vis­sers­dijk, waar­van­daan het afval werd gestort. Tus­sen de vond­sten bevond zich een groot zeld­zaam laken­ze­gel (Gor­cums dub­bel staal) met het stads­wa­pen van Gorin­chem (1612). Ook wer­den res­ten van een pot­ten­bak­kers­oven gevon­den.

Detail kaart door Joan Blaeu (1652)

Detail kaart door Joan Blaeu (1652)

Ofschoon op de kaart van Blaeu (ca 1650) blijkt dat rond het mid­den van de 17de eeuw wonin­gen op het ter­rein ston­den die op ande­re stads­kaar­ten niet aan­ge­ge­ven zijn, is hier­van in de proef­sleuf niets terug­ge­von­den. In de uit­wer­king is niet dui­de­lijk gewor­den wat hier­voor de reden is. Wel­licht zijn de 17de eeuw­se huis­res­ten door late­re bouw­ac­ti­vi­tei­ten geheel ver­dwe­nen. Een ande­re moge­lijk­heid is dat Blaeu op de hoog­te was van de bouw­plan­nen voor dit gebied en in zijn kaart de te bou­wen wonin­gen reeds heeft inge­te­kend, waar­na de plan­nen in een later sta­di­um zijn komen te ver­val­len.

Laken­ze­gel

Groot lakenzegel Gorinchem 1612

Groot laken­ze­gel Gorin­chem 1612

Op 29 april 2004 werd bij arche­o­lo­gisch onder­zoek aan de Vis­sers­dijk een bij­zon­de­re vondst gedaan. Het was een loden zegel bestaan­de uit twee ron­de plak­ken van lood met een mid­del­lijn van 72 mm, met elkaar ver­bon­den door een smal reep­je van het­zelf­de mate­ri­aal na te zijn schoon­ge­maakt was het gewicht 162 gram.

Laken­ze­gel

Op een van de schij­ven is het stads­wa­pen van Gorin­chem te zien met er omheen het rand­schrift : GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. Tus­sen het val­hek en de gekan­teel­de dwars­bal­ken van het wapen is een rond­je zicht­baar. Op de ver­bin­dingslip staat een hand­je (Ant­wer­pen) afge­beeld. De ande­re schijf was dub­bel gevou­wen, maar is inmid­dels vlak gemaakt. Deze zij­de heeft het­zelf­de rand­schrift : GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. Bin­nen het rand­schrift bevin­den zich twee gaten met daar­tus­sen ver­ti­caal het woord : DVBBEL en daar­on­der STAEL. De ver­bin­dingslip ver­toont aan deze kant een huis­merk.

Staal­mees­ters

Aan de ach­ter­zij­de van de eerst­ge­noem­de schijf zit­ten twee­maal twee lip­jes, die bij het dub­bel­vou­wen van de twee loden schij­ven door de gaat­jes van de ande­re schijf val­len. Door deze lip­jes om te vou­wen, zoals bij een split­pen, zijn de twee schij­ven met elkaar ver­bon­den. We heb­ben hier te maken met een laken­ze­gel, bestemd om door staal­mees­ters te beves­ti­gen aan stuk­ken stof door de vier lip­jes door de stof en de gaat­jes van de ande­re loden plak heen te druk­ken en om te bui­gen.

De waardijns van het Amsterdamse lakenbereidersgilde, bekend als ‘De Staalmeesters’ collectie Rijksmuseum Amsterdam

De waar­dijns van het Amster­dam­se laken­be­rei­ders­gil­de, bekend als ‘De Staal­mees­ters’, Rijks­mu­se­um Amster­dam

In Amster­dam zijn bij opgra­vin­gen heel wat laken­ze­gels in diver­se uit­voe­rin­gen aan het licht geko­men. Het col­le­ge van de staal­mees­ters van die stad geniet bekend­heid door het schil­de­rij van Rem­brandt in het Rijks­mu­se­um. Een staal­mees­ter was een beë­dig­de func­ti­o­na­ris die naging of de door de laken­be­rei­ders aan­ge­bo­den stof­fen vol­de­den aan de gel­den­de nor­men wat betreft kwa­li­teit en kleur. De toet­sing van de kleur geschied­de aan de hand van een sta­len­boek. Als bewijs van goed­keu­ring werd de lap voor­zien van een loden laken­ze­gel. Een laken­ze­gel was dus een soort keur­merk voor wat betreft kleur en deug­de­lijk­heid van de lap. Het doet een beet­je den­ken aan het lood­je van de vroe­ge­re Gel­der­se worst, maar daar ging het voor­al om de kwa­li­teit.

Laken­markt

Zo zal het in Gorin­chem waar­schijn­lijk ook wel zijn toe­ge­gaan. Al in een betrek­ke­lijk vroeg sta­di­um was er spra­ke van laken­nij­ver­heid. Het was de heer van Arkel in eigen per­soon, die een spe­ci­a­le laken­markt instel­de : die ses­te jae­r­mer­ckt is gehee­ten een laken­mer­ckt, ende is altoes des Manen­daechs nae Sin­te-Mer­tens­dach, ende zal due­ren zes dag­hen lan­ck. Die laken­markt begon dus op de maan­dag vol­gend op 11 novem­ber en duur­de zes dagen lang. Van 1392 is een keur bekend voor de Gorin­chem­se want­snij­ders of laken­ko­pers. In dat geschrift staat o.a. voor­ge­schre­ven, dat de want­snij­ders elke maan­dag ‑markt­dag – bij­een moesten komen in het ghe­wan­thuys om daar hun waren te koop aan te bie­den. Ble­ven ze thuis dan was het niet toe­ge­staan hun stof­fen daar te verkopen.Uit de aan­we­zig­heid van het wevers­gil­de, waar­van bekend is dat het al in 1459 bestond, valt ook op te maken dat er in de stad tex­tiel­nij­ver­heid was, maar Gorin­chem is geen cen­trum van laken­ne­ring gewor­den, zoals Lei­den en Haar­lem.

Jacob Ver­voo­ren Jacobz

In 1619 kreeg het stads­be­stuur een merk­waar­dig ver­zoek van een inwo­ner van de stad. Die inwo­ner was Jacob Ver­voo­ren Jacobsz., die voor een peri­o­de van elf jaar het alleen­recht vroeg voor het bewer­ken, ver­ven ende sege­len het loot van Gor­chom daer­op slaen van stof­fen, zoals saai, bom, bazijn en katoen. Hier is dus dui­de­lijk spra­ke van het zege­len van stof­fen met een loden laken­ze­gel voor­zien van het ste­de­lijk wapen. Vol­gens het ver­zoek­schrift wil­de de aan­vra­ger werk ver­schaf­fen tot dien­ste van de gemeyn­te der stadt Gor­chom ende ‘t wel­va­ren van veel huyss­ges­sin­nen, maar hij wil­de er natuur­lijk zelf ook beter van wor­den. Boven­dien vroeg hij per­mis­sie zijn bewerk­te saai en bom­ba­zijn te mogen dro­gen bij het kerk­hof ach­ter het stad­huis, dus op de Groen­markt.

Detail kaart door Joan Blaeu (1652) met het raamwerk op Bastion II

Detail kaart door Joan Blaeu (1652) met het raam­werk op Bas­ti­on II

Ramen

Het dro­gen gebeur­de op hou­ten rek­ken, waar­op het laken na het vol­len en ver­ven werd gehan­gen, de zgn. ramen. Voor het plaat­sen van een raam huur­de Joost Her­be­rensz. in 1602 een stuk­je grond aan de voet van de wal. Daar­voor betaal­de hij jaar­lijks een bedrag van f 3 aan de stadstre­so­rier. Door wol­len stof­fen te vol­len wer­den de vezels tot een dich­te, ega­le mas­sa ineen gewerkt. Dit ver­vil­tings­pro­ces geschied­de door het weef­sel te kne­den of te tre­den in een kuip met gebruik­ma­king van bij­ten­de en ont­vet­ten­de stof­fen. Na de bouw van een vol­mo­len in 1641 aan de mond van de Haven, ging dit met behulp van stam­pers die door wind­kracht in bewe­ging wer­den gebracht. Op de beken­de 17de-eeuw­se plat­te­grond van Blaeu is op Bas­ti­on 2 een raam gete­kend, een rek voor het dro­gen van stof­fen. Het is niet zeker of het raam er wer­ke­lijk heeft gestaan, want het kan een vrij­heid van de kaart­te­ke­naar zijn geweest. Als voor­beeld dien­de immers de kaart van Wijdt­mans en op die kaart is op dat bas­ti­on geen raam te beken­nen.

Dord­recht

In 1966 ver­scheen mijn bij­dra­ge over de zegels en het wapen van Dord­recht in de bun­del ‘Zegels en wapens van ste­den in Zuid-Hol­land’. Daar­in komen als illu­stra­tie drie laken­ze­gels van Dord­recht voor, waar­van een ook de woor­den DVBBEL STAEL heeft en het jaar­tal 1674. De stads­re­ke­nin­gen van Dord­recht bevat­ten gere­geld pos­ten die betrek­king heb­ben op der­ge­lij­ke zegels. Zo ont­ving in 1682 de stem­pel­snij­der Jaco­bus van Bue­ren over ‘t snij­den van ver­schey­de groote stem­pels off zegels, om dae­r­me­de te druc­ken en slaen de zegels off stae­len tot de lae­c­kens die yder naer sijn soort alhier door de stael­mees­ters aen de lakens gehan­gen wer­den. Het betrof een bedrag van £ 36. Der­ge­lij­ke uit­ga­ven voor stem­pels voor Gorin­chem­se laken­ze­gels zijn nog niet aan het licht geko­men. Al eer­der kwa­men in Gorin­chem bij arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen loden laken­ze­gels te voor­schijn, maar die waren veel klei­ner van for­maat en wel­licht bestemd voor een min­de­re kwa­li­teit dan dub­bel staal.

(A.J. Bus­ch in Oud-Gor­cum Varia ; jaar­gang 21 ; num­mer 58 ; 2004 ; p. 111 – 113. Raad­pleeg voor de bron­ver­wij­zing het oor­spron­ke­lij­ke arti­kel)

Foto’s

Publi­ca­ties

Busch, A.J. (2004) Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113. Busch, A.J. (2004)
Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113.
Flipbook | PDF (10 MB)
Gerritsen, S. (2004) Een inventariserend veldonderzoek aan de Vissersdijk, gemeente Gorinchem, Hollandia reeks 44, Zaandijk. Gerritsen, S. (2004)
Een inventariserend veldonderzoek aan de Vissersdijk, gemeente Gorinchem, Hollandia reeks 44, Zaandijk.
Flipbook | PDF (5,7 MB)
Gerritsen, S. (2005) Gorinchem: Vissersdijk, in: Archeologische Kroniek Zuid-Holland 2004, Regionaal-historisch tijdschrift Holland 37, p. 91-92. Gerritsen, S. (2005)
Gorinchem: Vissersdijk, in: Archeologische Kroniek Zuid-Holland 2004, Regionaal-historisch tijdschrift Holland 37, p. 91-92.
FlipbookPDF (1 MB)
Nicholson-van der Plaat, C. & M. van Dasselaar (2002) Verkennend archeologisch bodemonderzoek Vissersdijk 76 t/m 90 te Gorinchem, Archeomedia rapport A01-599-Z02, Nieuwerkerk aan den IJssel. Nicholson-van der Plaat, C. & M. van Dasselaar (2002)
Verkennend archeologisch bodemonderzoek Vissersdijk 76 t/m 90 te Gorinchem, Archeomedia rapport A01-599-Z02, Nieuwerkerk aan den IJssel.
Flipbook | PDF (4,66 MB)
Nicholson-van der Plaat, C. & M. de Koning (2002) Gorinchem: Vissersdijk 76-90, in: Archeologische Kroniek Zuid-Holland 2001, Regionaal-historisch tijdschrift Holland 34, p. 79. Nicholson-van der Plaat, C. & M. de Koning (2002)
Gorinchem: Vissersdijk 76-90, in: Archeologische Kroniek Zuid-Holland 2001, Regionaal-historisch tijdschrift Holland 34, p. 79.
FlipbookPDF (1 MB)
Oostveen, J. van (2010) Tabakspijpen van de Vissersdijk (2004) in Gorinchem, Tiel. Oostveen, J. van (2010)
Tabakspijpen van de Vissersdijk (2004) in Gorinchem, Tiel.
FlipbookPDF (4,9 MB)

Met­a­da­ta

 

Archisnummer(s):Zaakidentificatie: 2085989100
Onderzoekmelding: 6270
Waarneming: 50047
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:126.920/427.060 (centrum)
Toponiem:Vissersdijk
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:IVO-P
Uitvoerder:Hollandia cultuurhistorisch onderzoek en archeologie, Zaandijk
Projectleider:P.M. Floore
Opdrachtgever:Gemeente Gorinchem
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:28 april 2004
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot gemeente Gorinchem
DANS:https://doi.org/10.17026/dans-xup-tuk3

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.