Kazerneplein (1997)

Onderzoek

Drainagesysteem in de tuin van huis Paffenrode tijdens de opgraving op op Kazerneplein te Gorinchem in 1997

Drainagesysteem in de tuin van huis Paffenrode

De aan­lei­ding van dit pro­ject was het bouw­rijp maken van het Kazerneplein voor de aan­leg van een onder­grond­se par­keer­ga­ra­ge en de nieuw­bouw van wonin­gen en win­kels. Het onder­zoek con­cen­treer­de zich op de moge­lij­ke res­ten van het Huis van Paffenrode of Drosten Heck dat op deze loca­tie stond van het ein­de van de 16de eeuw tot aan het mid­den van de 18de eeuw. De opgra­ving had tot doel het vast­leg­gen van de grond­spo­ren van het huis en de daar­bij beho­ren­de tuin, het ver­za­me­len van vond­sten en de date­ring van de ver­schil­len­de fasen van her­bouw van het huis.

Beperkingen

Voor het bodem­on­der­zoek was een peri­o­de en bud­get beschik­baar voor cir­ca 4 weken. Door deze rand­voor­waar­den is geen onder­zoek uit­ge­voerd naar de res­ten van de kazer­nes die op deze plek na 1800 ver­re­zen. Evenmin is doel­be­wust gezocht naar spo­ren van gebruik van het ter­rein voor de stads­uit­brei­ding van 1590.

Resultaten

De opgra­ving werd uit­ge­voerd met behulp van een graaf­ma­chi­ne. Uit proef­sleu­ven die door Ballast Nedam in augus­tus 1997 wer­den gegra­ven om de fun­de­rin­gen van zowel de Willems- als Citadelkazerne te zoe­ken, bleek dat door de vele hei­pa­len en diep inge­gra­ven kes­pen de onder­grond tot op een diep­te van zeker 1 meter bene­den NAP op die loca­ties gron­dig ver­stoord was. Archeologische spo­ren uit de 16e ‑17e eeuw waren hier niet meer te ver­wach­ten. Er werd gezocht naar fun­de­rings­res­ten en ove­ri­ge grond­spo­ren die een rela­tie zou­den kun­nen heb­ben met de boven­ge­noem­de 17e ‑18e eeuw­se bebou­wing en inrich­ting van het per­ceel. Door de beperk­te onder­zoeks­tijd is het onder­zoek van ande­re arche­o­lo­gi­sche spo­ren op het ter­rein beperkt geble­ven.

Detail kaart van Gorinchem door Joan Blaeu (1649) met het huis Paffenrode in het midden, Koninklijke Bibliotheek.

Detail kaart Joan Blaeu (1649) met het huis Paffenrode in het mid­den, Koninklijke Bibliotheek.

Ook is niet het gehe­le ter­rein opge­gra­ven maar alleen het deel waar fun­de­rings­res­ten lagen die gere­la­teerd waren aan het hoofd­ge­bouw met de aan­gren­zen­de delen van de tuin of hof. De resul­ta­ten van de opgra­ving van het Kazerneplein maak­ten een voor­lo­pi­ge recon­struc­tie van het huis van Paffenrode moge­lijk. Het huis had een leng­te van 20 meter en een breed­te van maxi­maal 22 meter (zon­der zij­vleu­gel 14 meter). Ten noord­wes­ten van het huis stond een klei­ner gebouw dat met het hoofd­ge­bouw ver­bon­den was door een muur met een poort. Rondom het huis zijn res­ten van een een­vou­dig afwa­te­rings­sys­teem gevon­den.

Paffenrode

Jacob van Paffenrode en zijn vrouw Wilhelmina van Arkel, J.A. van Ravesteijn (1626), col­lec­tie RCE

De aan­leg van de Nieuwstad

De stad Gorinchem was tot aan het laat­ste kwart van de 16e eeuw omge­ven door een stads­muur die in die tijd eigen­lijk al niet meer vol­deed. Nieuwe bele­ge­rings­tac­tie­ken en modern wapen­tuig zou­den in tij­den van oor­log van de stad een weer­lo­ze prooi maken. Tot aan 1568 was er ech­ter geen nood­zaak om de stads­muur aan te pas­sen aan de eisen van de tijd. Bij de mees­te Hollandse ste­den ver­toon­den de muren en ver­de­di­gings­wer­ken dan ook een ern­sti­ge ach­ter­stand in onder­houd. De staat van de mid­del­eeuw­se stads­om­wal­ling van Gorinchem zal op deze situ­a­tie geen uit­zon­de­ring zijn geweest. Met het uit­bre­ken van De Opstand of Tachtigjarige Oorlog in 1568 koos het toen nog katho­lie­ke Gorinchem in eer­ste instan­tie de zij­de van de Spaanse koning. In de eer­ste jaren van de opstand bekleed­de voor­al het kas­teel de Blauwe Toren de belang­rijk­ste rol in de ver­de­di­ging van de stad. Na een kor­te drei­ging van de water­geu­zen in juni 1572 gaf de door de Spaanse land­voogd Alva aan­ge­stel­de drost het kas­teel over aan de opstan­de­lin­gen. Nog in het­zelf­de jaar begon men met het in gereed­heid bren­gen van de ver­de­di­ging van de stad. Daartoe sloop­te men de opstal­len bui­ten de stad om een het schoots­veld niet te belem­me­ren. Zo vie­len het Pesthuis bui­ten de Laag-Arkelpoort ten noor­den van de stad en de Lazaruskerk bui­ten de Oude Kanselpoort ten prooi aan de slo­pers­ha­mer. Rondom de stad zal dus geen bebou­wing van enig belang meer heb­ben gestaan.

De krijgs­kun­di­ge toe­stand en de ver­he­vi­ging van de strijd in de Noordelijke Nederlanden nood­zaak­ten de stad om de kwets­ba­re mid­del­eeuw­se muren te slech­ten en een aar­den nood­om­wal­ling op te wer­pen in 1579. Het stads­be­stuur greep deze kans aan om de stad ruim uit te leg­gen en meer grond voor bebou­wing bin­nen te ves­ting te kun­nen cre­ë­ren. Gorinchem kreeg van­af die tijd een belang­rij­ke mili­tai­re rol als ves­ting bin­nen de lands­ver­de­di­ging van het opstan­di­ge Holland. Binnen deze eer­ste ver­gro­ting van de stad ont­stond aan de west­zij­de de zoge­naam­de Nieuwstad : een gebied omslo­ten door de hui­di­ge Struisvogelstraat (gele­gen langs de mid­del­eeuw­se stads­muur), de Schuttersstraat, het Kriekenstraatje, de Westerstraat tot aan de Pompstraat en de voor­ma­li­ge Melkgracht en Smakheul in het noor­den omlo­pend langs de hui­di­ge Pompstraat. De hui­di­ge Pompstraat geeft dus de oost­grens aan van de tij­de­lij­ke ves­ting­gracht die hier lag tus­sen 1579 en 1586.

Kaart van de nieuwe vesting van Gorinchem door Nicolaas Wijdtmans (ca. 1600), Rijksmuseum Amsterdam

Kaart van de nieu­we ves­ting door Nicolaas Wijdtmans (ca. 1600), Rijksmuseum Amsterdam

Pas in 1586 begon men daad­wer­ke­lijk met de moder­ni­se­ring van de stads­om­wal­ling. Adriaen Anthonisz. en Thomas Thomasz. res­pec­tie­ve­lijk bur­ge­mees­ter van Alkmaar en Haarlem, bei­den met een aan­zien­lij­ke staat van dienst in de sterk­te­bouw, kre­gen de opdracht om de nieu­we ves­ting van Gorinchem te ont­wer­pen. De west­zij­de van de stad kreeg toen haar hui­di­ge ves­ting­vorm. Het gehe­le Kazerneplein tot aan de Pompstraat kwam zo bin­nen de stad te lig­gen. Ongeveer in deze peri­o­de zal ook met de sloop van de Blauwe Toren een begin zijn gemaakt.

De omwal­ling in het wes­ten kwam spoe­dig gereed maar door finan­ci­ë­le pro­ble­men kon men pas in 1598 de ves­ting­wer­ken aan de oost­zij­de van de stad vol­tooi­en.

Adriaen van Weresteyn

In 1590 kon het stads­be­stuur de onbe­bouw­de grond ten wes­ten van de Schuttersgracht in kavels uit­ge­ven en zo de kos­ten die gemaakt waren voor de aan­leg van de nieu­we stads­wal­len gedeel­te­lijk terug­ver­die­nen. Een van deze kopers was de pen­si­o­na­ris mr. Adriaen van Weresteyn, hij wist de hand te leg­gen op een groot per­ceel van ca. 80 x 100 meter tus­sen de Westwagenstraat, Pompstraat, Torenstraat en de gracht langs de Struisvogelstraat : het gehe­le ter­rein dat later bekend zou wor­den als het Kazerneplein. Van Weresteyn bouw­de een groot land­huis dat omge­ven was door een hof. Volgens A.J. Busch, die een kor­te stu­die schreef over lust­ho­ven in Gorinchem waar de belang­rijk­ste gege­vens van dit arti­kel aan ont­leend zijn, was het huis eigen­lijk te groots voor een pen­si­o­na­ris van een stad als Gorinchem.

Jacob van Paffenrode

Lang heeft Van Weresteyn zijn huis niet bewoond want al in 1601 legt hij zijn ambt neer om zijn car­ri­è­re voort te kun­nen zet­ten aan het hof van de stad­hou­der in Den Haag. Het huis, dat het gezicht van Gorcum zeker bepaald zal heb­ben, bleef zijn eigen­dom. Zijn woning werd eerst betrok­ken door Jonker Bartholomeus van Eck, later nam de dros­saard Jonker Arent van Boshuysen zijn intrek in het voor­na­me pand. Tot aan 1618 bleef Van Weresteyn eige­naar van het huis en ont­ving jaar­lijks van de Staten van Holland en West Friesland fl. 250 aan huur­pen­nin­gen, aan­ge­zien de dros­saard of drost als ver­te­gen­woor­di­ger van de Staten recht had op vrije bewo­ning. De erf­ge­na­men van Van Weresteyn beslo­ten het huis en de grond in 1618 te ver­ko­pen aan Jonker Jacob van Paffenrode, dros­saard van Gorinchem en het Land van Arkel, en zijn schoon­moe­der de wedu­we Van Arkel. Zij was gehuwd geweest met Roelof van Arkel, de laat­ste man­ne­lij­ke telg van het geslacht Van Arkel dat zo bepa­lend is geweest voor de geschie­de­nis van de stad Gorinchem. Roelof van Arkel was de voor­gan­ger van Jacob van Paffenrode. Het is waar­schijn­lijk dat hij, tot zijn over­lij­den in 1616, uit hoof­de van zijn ambt als dros­saard ook het huis heeft bewoond. In dezelf­de peri­o­de, om pre­cies te zijn op 4 juni 1619, vraagt Jacob Vervoorn Jac.zn voor 11 jaar octrooi om in een twee­tal huis­jes bij de woning van de dros­saard bom­ba­zijn te maken en die op het kerk­hof ach­ter het stad­huis te dro­gen. Het is ove­ri­gens een van de wei­ni­ge mel­din­gen die we heb­ben over het gebruik van ter­rein.

Detail marmeren grafsculptuur Wilhelmina van Arkel (± 1595-1628) in de Grote Kerk te Gorinchem

Detail mar­me­ren graf­sculp­tuur Wilhelmina van Arkel (± 1595 – 1628) in de Grote Kerk te Gorinchem

Van Paffenrode stierf in 1652. Zijn vrouw Wilhelmina van Arkel over­leed reeds eer­der. Haar ver­schei­den moet hem heb­ben aan­ge­gre­pen want in de Grote Kerk liet Van Paffenrode een praal­graf oprich­ten met de beel­te­nis van zijn gelief­de Wilhelmina. Het graf is met de sloop van het schip van de Grote Kerk in de 19e eeuw ver­lo­ren gegaan maar een deel van de tom­be bleef bewaard.

Johan van Paffenrode

Het huis bleef ech­ter bin­nen de fami­lie. De mili­tair en dich­ter Johan van Paffenrode bewoon­de het pand tot aan het begin van de jaren tach­tig. Hij was de bevel­heb­ber van het Gorcumse gar­ni­zoen maar zijn finan­ci­ë­le situ­a­tie zal niet al te roos­kleu­rig zijn geweest. In 1660 sloot hij een hypo­theek af van fl.8.000,- op moge­lijk een groot deel van zijn bezit­tin­gen waar­on­der een paar lan­de­rij­en en op “een huys ende hoff­stad met­te tuy­nen ende horen stal­lin­ge ende coets­huys daar­om gele­gen, staen­de in de Nieustad, bij hem com­pa­rant jegen­woor­digh bewoont, alwaer ten Oosten stads­graft, ten zuy­den stads­stra­te, ten noor­den mede stads­graft ende ten wes­ten de wedu­we van Jonker Tomas Caddel naest gehuyst ende gele­gen zijn”

Johan van Paffenrode (links) en Lodewijk Huygens (rechts)

Johan van Paffenrode (links) en Lodewijk Huygens (rechts)

Lodewijk Huygens

Hoelang Johan van Paffenrode nog heeft kun­nen genie­ten van zijn bezit is niet dui­de­lijk. Wel weten we dat in 1682 Lodewijk Huygens van Zuylichem, zoon van Constantijn Huygens tij­dens zijn bewo­gen regent­schap als drost van Gorinchem, fl.450,- per jaar aan huur voor het huis betaal­de. Hij huur­de het woon­huis, stal, boom­gaard en hof met “de niwe kamer ofte salet ende den hoif aen de suytsij­de van ’t voors. huys”. Huygens zal de huur van het huis onge­twij­feld opge­zegd heb­ben als hij in 1686 wegens oplich­ting gesom­meerd wordt om zijn ambt neer te leg­gen en weer ver­trekt naar Den Haag.

Wilhelmina Ram van Schalkwijk

Wie aan het eind van de 17e eeuw eige­naar is, blijft onbe­kend. In 1771 is freu­le Hester Wilhelmina Ram van Schalkwijk eige­naar van het per­ceel. Als mr. Johan Schilthouwer van Hoey “een per­ceel land geleegen bin­nen Gorinchem, langs de Fonteinstraat (Pompstraat), strek­ken­de van de Nieuwstraat af tot stads­graft toe, van­ouds genaamt den Drosten Heck” koopt voor het bedrag van fl. 2.000 is er op dat moment geen spra­ke meer van een huis. Toch ziet men op stads­plat­te­gron­den van 1744 en 1755 dui­de­lijk het huis afge­beeld met de bena­ming : Huis van Paffenrode.

Sloop

Wanneer men het huis sloop­te wordt mis­schien dui­de­lijk uit een mel­ding in het stads­ar­chief dat In 1756 Juliana Beatrix Ram van Schalkwijk, wedu­we van kapi­tein François Anthoni de Passauw, hoogst­waar­schijn­lijk direct ver­want aan boven­ge­noem­de Hester, een ver­zoek richt aan het stads­be­stuur. Zij ver­zoekt om twee hui­zen af te bre­ken onge­veer op de plaats van het Huis van Paffenrode die al jaren onbe­woond waren en in een heel slech­te staat ver­keer­den. De rekwes­tran­te kreeg haar toe­stem­ming en we kun­nen aan­ne­men dat niet veel later de hui­zen gesloopt zul­len zijn. De 18e eeuw­se regen­ten van de stad beza­ten toen al lan­ge tijd geen inte­res­se meer in het huis dat zeker in de 17e eeuw een belang­rijk sym­bool van het ste­de­lijk patri­ci­aat zal zijn geweest. De tuin rond het huis bleef over, moge­lijk zal het per­ceel nog enke­le decen­nia als sla­t­uin gediend heb­ben.

Het per­ceel wis­sel­de nog een paar keer van eige­naar tot­dat het gemeen­te­be­stuur in 1826 over­ging tot de aan­koop van “een stuk bouw- en hove­niers­land, van­ouds bekend tegen een­en­een­hal­ve bun­der, doch vol­gens de nieu­we kadas­tra­le opme­ting groot bevon­den één bun­der, ééne roe­de en veer­tig ellen vier­kan­te Nederlandsche maat en zijn­de van­ouds genaamd des Drosten Heck”

Afbeeldingen

Van het huis zijn een klein aan­tal afbeel­din­gen bekend. De vroeg­ste dateert uit 1600 en is te zien op de stads­kaart in vogel­vlucht­per­spec­tief van Wijdtmans, het huis moet toen vlak na de vol­tooi­ing afge­beeld zijn. Heel dui­de­lijk is het hoofd­ge­bouw te zien dat oost-west geo­ri­ën­teerd is. Over de gehe­le leng­te van de zuid­kant van het huis zijn drie torens of uit­bou­wen geplaatst De twee wes­te­lij­ke uit­bou­wen lij­ken van gelij­ke groot­te te zijn, de der­de is min­der diep en springt in. In de hoek die zo ont­staat is een ingang zicht­baar. Het is moei­lijk te zien of het gebouw twee dan wel drie com­ple­te ver­die­pin­gen had. In ieder geval is er spra­ke geweest van een zol­der­eta­ge, te her­ken­nen aan een boven­licht en klei­ne raam­pjes in de punt onder de daken van zowel het hoofd­ge­bouw als de uit­bou­wen. Het hoofd­ge­bouw bezat aan de oost- en west­kant een trap­ge­vel. De uit­bou­wen ver­to­nen geen ver­sie­rin­gen aan de gevel.

Detail kaart Gorinchem door Nicolaas Wijdtmans (1600)

Detail kaart Nicolaas Wijdtmans (1600)

Het huis had vol­gens de plat­te­grond een leng­te van iets min­der dan de helft van de breed­te van het per­ceel tus­sen de grach­ten langs de Pompstraat en de Struisvogelstraat. De leng­te van het huis zal dan bij­na 40 meter zijn geweest. Deze zeer for­se afme­ting zal het huis waar­schijn­lijk niet heb­ben gehad. Het zou bete­ke­nen dat het huis van Paffenrode gro­ter is geweest dan de late­re Citadelkazerne ! Wijdtmans gaf klaar­blij­ke­lijk meer een impres­sie dan een accu­ra­te voor­stel­ling van het huis.

De lig­ging van het huis deel­de het per­ceel op in twee delen. Het groot­ste deel lag ten noor­den van het huis en bestond voor drie­kwart uit een boom­gaard. Ten noord­oos­ten van het huis lag een vier­kan­te sier­tuin. Ten zui­den van het huis lagen twee sier­tui­nen naast elkaar. De tui­nen lij­ken op de teke­ning vier­kant te zijn, het­geen inhoudt dat deze strook met de tui­nen onge­veer 35 meter breed moet zijn geweest Langs de gracht aan de oost­kant liep een bre­de straat of rij­pad met een breed­te van cir­ca 5 meter die men kon berei­ken via een brug die in het ver­leng­de lag van de Ariën Brandsteeg. Een ande­re brug bevond zich op de plaats waar ook nu nog de brug over de Schuttersgracht in de Torenstraat ligt. Nabij deze brug ston­den in de zuid­oost hoek van het per­ceel twee huis­jes van een à twee ver­die­pin­gen hoog. Vanaf deze huis­jes liep een schut­ting of muur langs de zuid­zij­de van het per­ceel tot aan de gracht langs de Pompstraat. Langs het rij­pad even­wij­dig langs de gracht van de Struisvogelstraat stond even­eens een muur of schut­ting. In het mid­den van deze afschei­ding bevond zich een smal poort­ge­bouw­tje.
Op de stads­kaart van Blaeu uit 1649 staat het huis ook afge­beeld. Het huis is hier klei­ner afge­beeld dan op de kaart van Wijdtmans. De leng­te van het huis is hier­op een der­de van de breed­te van het per­ceel, onge­veer 27 meter.

Detail kaart Gorinchem door Joan Blaeu (1649) met het huis Paffenrode in het midden

Detail kaart Joan Blaeu (1649) met het huis Paffenrode in het mid­den

De details op de kaart van Blaeu komen in gro­te lij­nen over­een met die van Wijdtmans. Toch zijn er enke­le ver­schil­len te zien die iets meer over de archi­tec­tuur van het huis ver­dui­de­lij­ken. De drie uit­bou­wen aan de zuid­zij­de van het huis zijn van aflo­pen­de groot­te. Het lijkt erop dat aan de zuid­west­zij­de van het huis een vleu­gel is gebouwd. De oos­te­lij­ke uit­bouw is het kleinst waar­door een dui­de­lij­ke ver­tan­ding in de uit­bou­wen te zien is. Het huis lijkt niet hoger te zijn dan twee ver­die­pin­gen. Tussen het poort­ge­bouw­tje en het huis zijn in het ver­leng­de van het hoofd­ge­bouw aan weers­zij­den van een hof, een rij aan­een­ge­slo­ten klei­ne gebouw­tjes geplaatst die op de kaart van Wijtmans nog niet te zien waren. Rondom het gehe­le per­ceel is nu een muur geplaatst, ook langs de gracht langs de Pompstraat. De inde­ling van de tuin is het­zelf­de geble­ven.

Detail kaart Gorinchem door J.M. Martini (ca 1745)

Detail kaart Gorinchem door J.M. Martini (ca 1745)

De uit de eer­ste helft van de 18e eeuw ver­toont het huis van Paffenrode zoals het waar­schijn­lijk was enke­le jaren voor de afbraak. Deze afbeel­ding geeft niet veel details. Duidelijk weer­ge­ge­ven zijn de twee woon­la­gen en de drie­de­ling van de zij­ge­vel door de uit­bou­wen. De tuin aan de zuid­zij­de is in de Franse stijl aan­ge­legd. Of dit waar­heids­ge­trouw is, moet wor­den betwij­feld want zelfs de sla­t­ui­nen ten noor­den van de stad bui­ten de ves­te, zijn op deze kaart in deze over­vloe­di­ge stijl weer­ge­ge­ven. De boom­gaard is geble­ven doch klei­ner dan in de 17de eeuw. Tussen de boom­gaard en het huis bevindt zich nu een sier­tuin. Opmerkelijk is dat alle ove­ri­ge klei­ne gebou­wen rond het huis van Paffenrode zijn ver­dwe­nen. De stads­kaart in het werk van Van Zomeren uit 1755 is goed beschouwd een kopie van. Hier en daar zijn wat details aan­ge­vuld en de tui­nen zijn bij­voor­beeld naar de toen­ma­li­ge Rococo mode afge­beeld maar het huis van Paffenrode is niet ver­an­derd. Waarschijnlijk ver­keer­de het huis al in een deplo­ra­be­le toe­stand want in 1756 wordt immers de sloop­ver­gun­ning aan­ge­vraagd en verleend.Ongetwijfeld zal het huis van Paffenrode gedeel­te­lijk te zien zijn op de vele stads­ge­zich­ten en schil­de­rij­en uit de 17e eeuw. Het valt zelfs niet uit te slui­ten dat de gou­a­che van Jacob van der Ulft uit 1654 met de afbeel­ding van een kas­teel of land­huis in Gorinchem niet alleen het Tolhuis maar ook ele­men­ten van het huis van Paffenrode heeft afge­beeld.

Fantasievoorstelling van het Tolhuis door Jacob van der Ulft (1654), The Fitzwilliam collection.

Fantasievoorstelling van het Tolhuis door Jacob van der Ulft (1654), The Fitzwilliam col­lec­ti­on.

Kazerne

Willemskazerne (ca 1900), Regionaal Archief Gorinchem.

Willemskazerne (ca 1900), Regionaal Archief Gorinchem.

Tot het ein­de van de 17e eeuw wor­den mili­tai­ren in de Nederlandse ves­ting­ste­den onder­ge­bracht in barak­ken, bom­vrije kel­ders, leeg­staan­de gebou­wen, zoals ker­ken en kloos­ters, of hui­zen van bur­gers, de zoge­naam­de inkwar­tie­ring. Pas in 1685, enke­le decen­nia nadat de huur­le­gers gro­ten­deels zijn ver­van­gen door staan­de legers, die per­ma­nent inzet­baar zijn, bepaalt Lodewijk XIV dat de infan­te­rie voort­aan in kazer­nes moet wor­den gele­gerd. In Frankrijk en ande­re Europese lan­den ver­schij­nen daar­op de eer­ste gebou­wen die spe­ci­aal zijn bestemd voor de huis­ves­ting van sol­da­ten.

In Gorinchem duurt het nog tot 1826 voor de stad de eer­ste kazer­ne laat bou­wen. Dit ondanks het feit dat de behoef­te aan lege­rings­ruim­te na de Franse bezet­ting in 1795 sterk toe­neemt. Terwijl elders in het land vele nieu­we kazer­nes ver­rij­zen, ook in ver­band met de invoe­ring van de loting voor mili­tai­re dienst in 1810, neemt Gorinchem gedu­ren­de de Franse tijd (1795−1814) haar toe­vlucht tot het huren van par­ti­cu­lie­re gebou­wen, meest­al een­vou­di­ge pak­hui­zen en schu­ren. Na de Franse tijd, die niet zon­der scha­de aan de stad voor­bij was gegaan, richt­te Gorinchem zich op een nieu­we mili­tai­re rol. De gemeen­te gaf opdracht voor de bouw van de kazer­ne en finan­cier­de het pro­ject voor fl. 92.000 om zodoen­de de ste­de­lij­ke eco­no­mie ook te sti­mu­le­ren.

Willemskazerne

Men begon in 1826 met de bouw van de Willemskazerne die tot 1969 zou blij­ven staan. In het gebouw kon­den 900 man­schap­pen van de infan­te­rie onder­ge­bracht wor­den. Al na enke­le jaren was het aan­tal bewo­ners tot 1100 geste­gen en dien­de het gebouw opnieuw inge­richt te wor­den. Men bracht gaan­de­rij­en aan in de kamers en maak­te op die wij­ze ruim­te voor bij­na 2000 man. Maar de toe­ge­no­men huis­ves­tings­ca­pa­ci­teit ver­oor­zaak­te ook pro­ble­men met de opslag van kle­ding. Men week daar­voor uit naar een nieuw onder­ko­men aan de Westwagenstraat, de zoge­naam­de Smakheulkazerne. Aan het ein­de van de 19e eeuw vol­de­den de Willems- en de Smakheulkazerne niet meer aan de eisen van de tijd. De infan­te­rie had onder­tus­sen in 1879 haar plaats afge­staan aan het onder­deel ves­ting­ar­til­le­rie.

Citadelkazerne

De Citadelkazerne bouw­de men in 1900 – 1901 voor een bedrag van fl. 66.700. De kazer­ne ver­rees gedeel­te­lijk over de gedemp­te gracht langs de Torenstraat en tegen­over de Nieuwstad om het exer­ci­tie­ter­rein zo groot moge­lijk te hou­den. De poort die tot dan toe van­uit de Torenstraat toe­gang tot het ter­rein ver­schaf­te, ver­plaatste men naar de Struisvogelstraat waar hij tot het eind van 1997 gestaan heeft.

Citadelkazerne op het Kazerneplein te Gorinchem, circa 1913, Regionaal Archief Gorinchem.

Citadelkazerne cir­ca 1913, Regionaal Archief Gorinchem.

De tota­le bezet­ting van de vier kazer­nes in Gorinchem bedroeg rond de eeuw­wis­se­ling 650 man, veel min­der dan 70 jaar eer­der. Ondanks het gerin­ge­re aan­tal man­schap­pen, bleef de eco­no­mi­sche rol van de mili­tai­ren voor­al voor de mid­den­stand van groot belang.

Uitbreidingen

Gedurende de eer­ste helft van de 20e eeuw ver­sche­nen er steeds meer gebou­wen op het ter­rein. In 1917 begon men met de bouw van de adjud­ant­wo­ning die in de zuid­oost hoek van het plein geplaatst werd. Tegelijkertijd maak­te men een begin met de con­struc­tie van een kan­ti­ne die haar plaats kreeg tus­sen de bei­de gro­te Kazernes in, langs de Pompstraat.

Later breid­de men de bebou­wing ver­der uit met een wacht- en gym­nas­tiek­lo­kaal aan de oost­kant van het plein. Een opmer­ke­lijk klein bouw­sel sier­de het Kazerneterrein van­af 1903. Het was geplaatst aan de gracht langs de Pompstraat. Het betrof een monu­ment ont­wor­pen door Eduard Cuypers, ter her­in­ne­ring aan lui­te­nant Gerrit Boldingh, ooit opge­leid in Gorinchem, die in de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika de kant koos van de Boeren en op 19 decem­ber 1901 op 30 jari­ge leef­tijd te Naauwpoort (Zuid-Afrika) sneu­vel­de.  De bank van gepo­lijst gra­niet ver­plaatste men voor de bouw van de kan­ti­ne naar de tegen­over­lig­gen­de zij­de van het plein, tus­sen de poort en de adjud­ant­wo­ning.

De Boldingh bank door Eduard Cuypers (1903) op het Kazerneplein te Gorinchem, Regionaal Archief Gorinchem.

De Boldingh bank door Eduard Cuypers (1903), Regionaal Archief Gorinchem.

Op de situ­a­tie­kaart van decem­ber 1956 is de bebou­wing op het plein op haar hoog­te­punt afge­beeld, naast de reeds genoem­de gebou­wen treft men res­pec­tie­ve­lijk een bran­card­loods, een pri­vaat­ge­bouw, een poets- en schil­loods, een bad­in­rich­ting en rij­wiel­stal­lin­gen aan. De rol die Gorinchem als gar­ni­zoens­plaats bekleed­de heeft dan ech­ter zijn lang­ste tijd gehad. De ves­ting is niet lan­ger van belang voor de lands­ver­de­di­ging. Toch blijft een deel van de ves­ting­wer­ken nog tot 1959 gehand­haafd omdat zij onder­deel uit­maak­ten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De gebou­wen en func­ties van de gehuis­ves­te leger­on­der­de­len zijn dan eigen­lijk al zo ver­ou­derd dat het nog een kwes­tie van tijd was voor de Landmacht de stad zou ver­la­ten. Toch was het de gemeen­te die het Ministerie van Defensie bena­der­de met het ver­zoek om een ein­de te maken aan de gar­ni­zoens­func­tie van Gorinchem. Het besluit van de gemeen­te voor dit ver­zoek was een gevolg van de behoef­te aan nieu­we huis­ves­ting om de woning­nood die bestond in de jaren vijf­tig en zes­tig te kun­nen leni­gen.

Op 9 novem­ber 1967 streek het leger voor het laatst de vlag op het Kazerneplein, na bij­na vier­hon­derd jaar een belang­rij­ke rol bin­nen de ves­te te heb­ben bekleed.

Strijken van de vlag 9 november 1967, Regionaal Archief Gorinchem

Strijken van de vlag 9 novem­ber 1967, Regionaal Archief Gorinchem

Sloop

De sloop van de kazer­nes op het Kazerneplein begon in 1969 en een jaar later rest­te alleen nog de adjud­ant­wo­ning. Na de ont­man­te­ling en sloop van alle ove­ri­ge mili­tai­re gebou­wen bleef het Kazerneplein zoals het kazer­ne­ter­rein pas in de 20e eeuw genoemd werd, nog een tijd onge­bruikt in afwach­ting van een nieu­we bestem­ming. Hoewel de gemeen­te eerst haast maak­te met de sloop bleek men al in 1970 min­der nood­zaak te zien in nieuw­bouw op het kazer­ne­ter­rein. Aan de zij­de van de Pompstraat bouw­de men het nieu­we poli­tie­bu­reau, het ove­ri­ge deel van het Kazerneplein zou tot aan de zomer van 1997 in gebruik blij­ven als par­keer­ter­rein. In augus­tus 1997 begon­nen de werk­zaam­he­den voor de nieu­we inrich­ting en bebou­wing van de voor­ma­li­ge “Drosten Heck” met de sloop van de adjud­ant­wo­ning, het laat­ste bouw­sel dat nog her­in­ner­de aan de bepa­len­de mili­tai­re his­to­rie van Gorinchem

Publicaties

Broeken, A. (2006) Gorcumse bodemschatten. Archeologische speurtocht naar de geschiedenis van de Arkelstad, Gorcumse Monumentenreeks 5, Gorinchem, p. 32-39. Broeken, A. (2006)
Drossaard jonker Jacob van Paffenrode en zijn huis op het Kazerneplein, in: Gorcumse bodemschatten. Archeologische speurtocht naar de geschiedenis van de Arkelstad, Gorcumse Monumentenreeks 5, Gorinchem, p. 32-39.
Flipbook | PDF (3 MB)
Busch, A.J. & C.S. Oldenburger-Ebbers (1990)Lusthoven in Gorinchem, Historische Reeks Oud-Gorcum 3, Gorinchem. Busch, A.J. & C.S. Oldenburger-Ebbers (1990)
Lusthoven in Gorinchem, Historische Reeks Oud-Gorcum 3, Gorinchem, p. 3-8.
Flipbook | PDF (9 MB)
Floore, P.M. (1998) Opgraving Huis van Paffenrode, Kazerneplein, Gorinchem 1997, Rotterdam. Floore, P.M. (1998)
Opgraving Huis van Paffenrode, Kazerneplein, Gorinchem 1997, Rotterdam.
Flipbook | PDF (6,10 MB)
Haaster, H. van & K. Hänninen (1998) Plantaardigheden onder het Kazerneplein. Resultaten van het archeobotanisch onderzoek aan de beerkelder van het Huis van Paffenrode in Gorinchem, BIAXaal 68, Amsterdam. Haaster, H. van & K. Hänninen (1998)
Plantaardigheden onder het Kazerneplein. Resultaten van het archeobotanisch onderzoek aan de beerkelder van het Huis van Paffenrode in Gorinchem, BIAXaal 68, Amsterdam.
Flipbook | PDF (487 KB)
Hoogendijk, T. (2018)Rijk gevulde beerputten op het Kazerneplein en aan de Nieuwstad, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 340-341. Hoogendijk, T. (2018)
Rijk gevulde beerputten op het Kazerneplein en aan de Nieuwstad, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 240-241.
WorldCat
Jong, Th. de (1998) Dieren op het plein. Opgegraven dierresten van het Kazerneplein te Gorinchem, ArcheoService Rapport nr. 7, Eindhoven. Jong, Th. de (1998)
Dieren op het plein. Opgegraven dierresten van het Kazerneplein te Gorinchem, ArcheoService Rapport nr. 7, Eindhoven.
Flipbook | PDF (2,23 MB)
Oostveen, J. van (2010) Loden voorwerpen van de opgraving Kazerneplein te Gorinchem, Tiel. Oostveen, J. van (2010)
Loden voorwerpen van de opgraving Kazerneplein te Gorinchem, Tiel.
Flipbook | PDF (4 MB)
Oostveen, J. van (2010) Tabakspijpen van de opgraving Kazerneplein te Gorinchem, Tiel. Oostveen, J. van (2010)
Tabakspijpen van de opgraving Kazerneplein te Gorinchem, Tiel.
Flipbook | PDF (4,7 MB)
Spitzers, T.A. (2013) Die Konstanzer Paternosterleisten. Analyse zur Technik und Wirtschaft im spätmittelalterlichen Handwerk der Knochenperlenbohrer, in: Fundberichte aus Baden-Württemberg 33, Stuttgart, p. 913, 926. Spitzers, T.A. (2013)
Die Konstanzer Paternosterleisten. Analyse zur Technik und Wirtschaft im spätmittelalterlichen Handwerk der Knochenperlenbohrer, in: Fundberichte aus Baden-Württemberg 33, Stuttgart, p. 913, 926.
Flipbook | PDF (19 MB)

Foto’s

Media

Archeologen aan de slag op Kazerneplein

Archeologen aan de slag op Kazerneplein

GORINCHEM – Archeologen krij­gen in augus­tus vier weken de tijd om de grond onder het Kazerneplein te onder­zoe­ken. Dit gebeurt onder lei­ding van de arche­o­loog Pieter Floore, die ook was inge­scha­keld bij het onder­zoek op de Blijenhoek en het…
Archeologen op Kazerneplein van vondsten bestolen

Archeologen op Kazerneplein van vond­sten besto­len

GORINCHEM – De arche­o­lo­gen op het Kazerneplein in Gorinchem zijn ern­stig gedu­peerd door dief­stal van­af het onder­zoeks­veld. Van de daders, die een pro­fes­si­o­ne­le indruk heb­ben gemaakt, ont­breekt nog ieder spoor. In de nacht van woens­dag op don­der­dag…
Archeologen tot ellebogen in uitwerpselen

Archeologen tot elle­bo­gen in uit­werp­se­len

GORINCHEM – De hele vori­ge week zijn de onder­zoe­kers van het Huis van Paffenrode op het Gorcumse Kazerneplein , bezig geweest met het zeven van de zak­ken beer (poep). De beer werd de week ervoor in zak­ken gedaan, nadat een beer­kel­der was ont­dekt…
Archeologische werkgroep begint maandag met onderzoek

Archeologische werk­groep begint maan­dag met onder­zoek

GORINCHEM – Amateur arche­o­loog Martin Veen (35) en zijn collega’s van de Gorcumse arche­o­lo­gi­sche werk­groep heb­ben al een jaar werk ach­ter de rug als maan­dag de graaf­ma­chi­ne de eer­ste grond­laag van het Kazerneplein ver­wij­dert. “Een arche­o­lo­gisch…
Beerput ontdekt op Gorcums Kazerneplein

Beerput ont­dekt op Gorcums Kazerneplein

GORINCHEM – Aten Jonker Jacob van Paffenrode en zijn vrouw Wilhelmina van Arkel vis bij de vleet, of kozen ze voor bief­stuk ? De beer­put die gis­te­ren op het Kazerneplein in Gorinchem werd ont­dekt, zou die gehei­men moge­lijk kun­nen ont­hul­len. De…
Bijzondere ontdekking bij Huis van Paffenrode

Bijzondere ont­dek­king bij Huis van Paffenrode

GORINCHEM – De arche­o­lo­gen op het Gorcumse Kazerneplein , die gra­ven naar het Huis van Paffenrode, heb­ben vori­ge week een bij­zon­de­re ont­dek­king gedaan. Tijdens hun werk­zaam­he­den stuit­ten de gra­vers op een zoge­naam­de ‘beer­kel­der’, waar­van de…
Boomwortels geven 18e eeuws aardewerk bloot

Boomwortels geven 18e eeuws aar­de­werk bloot

GORINCHEM — De wor­tels van een boom bezorg­den arche­o­loog Pieter Floore en de vrij­wil­li­gers die op zoek zijn naar de res­ten van Huis Paffenrode gis­te­ren de ver­ras­sing van de dag. Tussen de kron­ke­li­ge uit­steek­sels ont­dek­ten ze een gro­te hoe­veel­heid a…
Bouwer Huis Paffenrode was een vermogend man

Bouwer Huis Paffenrode was een ver­mo­gend man

GORINCHEM – De vondst van het Huis Paffenrode is er niet een uit de reeks van vele. Archeoloog Pieter Floore, belast met het onder­zoek op het Gorcumse Kazerneplein, komt al gra­ven­de tot de ont­dek­king dat de bewo­ners niet de min­sten waren in…
Diefstal archeologische vondsten

Diefstal arche­o­lo­gi­sche vond­sten

Philomena Bijlhout inter­viewt Pieter Floore, Peter von Hout en Martin Veen na nach­te­lij­ke dief­stal van de inhoud van een beer­put tij­dens de opgra­ving op het Kazerneplein in 1997. Politiebericht RTV Rijnmond, 17 sep­tem­ber 1997. …
Dieven archeologische vondsten geen amateurs

Dieven arche­o­lo­gi­sche vond­sten geen ama­teurs

GORINCHEM — De die­ven die vori­ge week de opgra­ving bij het 17e-eeuw­se Huis Paffenrode in Gorinchem plun­der­den, zijn waar­schijn­lijk pro­fes­si­o­nals. Die con­clu­sie trekt arche­o­loog Martin Veen uit de manier waar­op zij te werk zijn gegaan. Bij d…
Dieven stelen vondsten van archeologen

Dieven ste­len vond­sten van arche­o­lo­gen

GORINCHEM — De Archeologische Werkgroep Gorinchem heeft door dief­stal voor dui­zen­den gul­dens scha­de gele­den. Op het opgra­vings­ter­rein aan het Gorcumse Kazerneplein heb­ben onbe­ken­den diver­se arche­o­lo­gi­sche vond­sten mee­ge­no­men. De beer­ton, die b…
Expositie Schatten

Expositie Schatten

GORINCHEM – De eer­ste resul­ta­ten van het mon­ni­ken­werk dat de vrij­wil­li­gers van de Archeologische Werkgroep Gorinchem heb­ben ver­richt, zijn van­af vrij­dag te zien in het stad­huis. Morgenavond vindt de offi­ci­ë­le ope­ning plaats van de ten­toon­stel­ling …
Floore en Veen niet ontevreden over speurwerk eerste week

Floore en Veen niet onte­vre­den over speur­werk eer­ste week

GORINCHEM – Archeoloog Pieter Floore en Martin Veen van de Stichting Historisch Bodemonderzoek zijn niet onte­vre­den over de eer­ste week speu­ren naar Paffenrode . „Het had slech­ter gekund”, con­sta­te­ren ze. “Deze week is weer eens geble­ken…
Glazen met geschiedenis

Glazen met geschie­de­nis

GORINCHEM – In de eta­la­ge van de Galerie Joke van Lieshout staat op het moment een rij­tje gla­zen, die afkom­stig zijn uit de opgra­vin­gen op het Kazerneplein . Eigenlijk min of meer ter opvul­ling van de lege eta­la­ge, want de gale­rie is mid­den …
Huis Paffenrode blootgelegd ?

Huis Paffenrode bloot­ge­legd ?

GORINCHEM – De arche­o­lo­gi­sche werk­groep van Gorinchem stoot­te maan­dag al op een stuk­je muur, maar de dagen erna kwa­men er veel meer fun­da­men­ten boven. Onder het toe­zicht oog van Ranjith Jayasena, die is belast met de coör­di­na­tie van de werk­zaam­he­den …
Ik kan dit werk iedereen aanbevelen

Ik kan dit werk ieder­een aan­be­ve­len

GORINCHEM — Tiny Wijnen (64) is een van de vrij­wil­li­gers zon­der wie de speur­tocht naar het Huis Paffenrode een moei­za­me zou wor­den. De Gorcumse graaft met een tien­tal ande­ren sinds maan­dag naar spo­ren van het zes­tien­de-eeuw­se land­huis. Voor T…
Kazerneplein bijna bouwrijp

Kazerneplein bij­na bouw­rijp

GORINCHEM – Zo vlak voor de ‘bouw­vak’ wordt nog flink getim­merd aan de infra­struc­tuur van de stad Gorinchem. Weggebruikers moe­ten reke­ning hou­den met werk­zaam­he­den aan de Spijksedijk, Buiten de Waterpoort, Blijenhoek, Keizerstraat, de wes­te­lij­ke…
Kazerneplein geeft geheimen bloot

Kazerneplein geeft gehei­men bloot

GORINCHEM – Vorige week maan­dag start­te de werk­groep Archeologie van de gemeen­te Gorinchem, met de opgra­ving naar het Huis Paffenrode op het Kazerneplein . Dat gebeurt onder lei­ding van de arche­o­loog Pieter Floore, van de Universiteit van Amsterdam,…
Kazerneplein verandert deze maand in bouwput

Kazerneplein ver­an­dert deze maand in bouw­put

GORINCHEM – Het Kazerneplein in Gorinchem wordt nog deze maand afge­slo­ten als par­keer­ter­rein. Op het ter­rein van de voor­ma­li­ge staal­ka­bel­fa­briek Den Haan, die de afge­lo­pen weken is gesloopt, zijn al 224 ver­van­gen­de par­keer­plaat­sen aan­ge­legd. Het…
Met handen vol smurrie grabbelen naar vondsten

Met han­den vol smur­rie grab­be­len naar vond­sten

GORINCHEM – De vrij­wil­li­gers van de Gorcumse arche­o­lo­gi­sche werk­groep had­den gis­te­ren hun han­den vol met het zoe­ken naar stuk­jes glas, scherf­jes en stok­jes in de gro­te brij blub­ber die uit de beer­punt op het Kazerneplein kwam. Met gro­te zorg­vul­dig­heid…
Muurresten en aardewerk gevonden

Muurresten en aar­de­werk gevon­den

GORINCHEM – Muurresten, goed­koop aar­de­werk en bewerk­te run­der­bot­jes zijn de eer­ste vond­sten die arche­o­loog Pieter Floore en een tien­tal vrij­wil­li­gers gis­te­ren deden op het Kazerneplein . Floore spreekt van een goe­de oogst “We heb­ben van­och­tend…
Op zoek naar tulpen in Paffenrode tuin

Op zoek naar tul­pen in Paffenrode tuin

GORINCHEM – De vrij­wil­li­gers van de Archeologische Werkgroep Gorinchem leg­gen van­daag en mor­gen de laat­ste hand aan de opgra­vin­gen op het Kazerneplein . In hun speur­tocht, die vier weken gele­den van start ging, stuit­ten ze tot hun ver­ras­sing…
Opgraving Gorinchem in Streekmagazine

Opgraving Gorinchem in Streekmagazine

GORINCHEM – In het actu­a­li­tei­ten­pro­gram­ma Streekmagazine van Radio Giessenlanden en de Rano wordt zater­dag 13 sep­tem­ber aan­dacht besteed aan de arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen bij het Kazerneplein . De opgra­vin­gen gaan voor­af aan de bouw van een…
Opgravingen Kazerneplein

Opgravingen Kazerneplein

GORINCHEM – In de maan­den augus­tus en sep­tem­ber van het  vori­ge jaar is met mede­wer­king van de gemeen­te Gorinchem arche­o­lo­gisch onder­zoek uit­ge­voerd op het Kazerneplein , ter voor­be­rei­ding van het bouw­rijp maken van het voor­ma­li­ge par­keer­ter­rein …
Opgravingen Kazerneplein afgerond, opgravers kwaad na roof uit beerput

Opgravingen Kazerneplein afge­rond, opgra­vers kwaad na roof uit beer­put

GORINCHEM — De laat­ste dagen van de opgra­vin­gen van het Huis van Paffenrode op het Gorcumse Kazerneplein beleef­den de arche­o­lo­gen en vrij­wil­li­gers aan­ge­sla­gen. Woensdagnacht is een begin vori­ge week ont­dek­te beer­ton name­lijk leeg­ge­roofd. De o…
Resten van Gorcums erfgoed komen boven

Resten van Gorcums erf­goed komen boven

GORINCHEM – Het his­to­risch erf­goed van Gorinchem zal de komen­de tijd een stuk vol­le­di­ger kun­nen wor­den getoond. Dat is te dan­ken aan de recen­te arche­o­lo­gi­sche vond­sten op de Blijenhoek , het Kazerneplein en op de plaats waar het kas­teel van…
Speuren naar verleden op Kazerneplein

Speuren naar ver­le­den op Kazerneplein

GORINCHEM – Na de zeer suc­ces­vol­le opgra­vin­gen aan de Blijenhoek , Varkenmarkt en Dalemsedijk begint de Werkgroep Archeologie van de gemeen­te Gorinchem aan een nieuw pro­ject. Deze keer is de aan­dacht gericht op het Kazerneplein , waar een…
Sporen van vroeger

Sporen van vroe­ger

GORINCHEM – Alweer ander­hal­ve week gele­den start­te de werk­groep Archeologie van de gemeen­te Gorinchem o.l.v. de arche­o­loog drs. Pieter Floore van de Universiteit van Amsterdam met de opgra­ving naar het huis Paffenrode op het Kazerneplein. Dit…
Werken aan het Kazerneplein brengt oude voorwerpen aan het licht

Werken aan het Kazerneplein brengt oude voor­wer­pen aan het licht

GORINCHEM – De graaf­werk­zaam­he­den op het Kazerneplein vin­den gestaag voort­gang en heb­ben de afge­lo­pen tijd menig voor­bij­gan­ger doen stil­staan. Naast het gra­ven en ver­plaat­sen van enor­me ber­gen aar­de was er nog iets dat de aan­dacht trok : de man…

Metadata

Kaart wordt gela­den, even geduld a.u.b.…

 

Archisnummer(s):Zaakidentificatie: 2020660100
Onderzoekmelding: 1626
Topografische Kaart:38G
Coördinaten:126.280/426.860 (centrum)
Toponiem:Kazerneplein
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving
Uitvoerder:P.M. Floore, Rotterdam
Projectleider:P.M. Floore, Rotterdam
Opdrachtgever:Gemeente Gorinchem
Bevoegd gezag:-
Aanvang onderzoek:11 augustus-5 september 1997
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot Gorinchem
DANS:-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.