--- title: Wandtegel date: 2024-05-19T22:37:47Z modified: 2025-07-28T06:20:32Z permalink: "https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/enkele-vondsten/wandtegel-2/" type: al_product status: publish excerpt: Wandtegel, lichtgele scherf, tinglazuur en kobaltoxide, kootspel, hoekdecoratie spinnetjes, Gorinchem? (ca. 1650-1675) wpid: 27658 al_product-cat: - Keramiek - Aardewerk - Bouwkeramiek - Faience - "Nieuwe tijd B: 1650-1850 nC" - "Nieuwe tijd: 1500-heden" - Wandtegel al_product-attributes: - 13.0/13.0/0.8 cm - "355" - Aardewerk - "Afmetingen:" - Bouwkeramiek - "Gewicht:" - Langendijk 1 (2019) - LDK1-49 - "Materiaal:" - "Nieuwe tijd B:1650-1850 nC" - "Periode:" - "Toepassing:" - "Vindplaats:" - "Vondstnummer:" featured_image: /wp-content/uploads/2024/05/Tegel2-scaled.jpg featured_image_alt: Wandtegel kootspel timestamp: 2025-07-28T06:20:32Z tags: - Keramiek - Aardewerk - Bouwkeramiek - Faience - "Nieuwe tijd B: 1650-1850 nC" - "Nieuwe tijd: 1500-heden" - Wandtegel - 13.0/13.0/0.8 cm - "355" - "Afmetingen:" - "Gewicht:" - Langendijk 1 (2019) - LDK1-49 - "Materiaal:" - "Nieuwe tijd B:1650-1850 nC" - "Periode:" - "Toepassing:" - "Vindplaats:" - "Vondstnummer:" --- **Dit is één van de vele tegels die tijdens de verbouwing van de winkel op Langendijk 1 (2019) in de kelder zijn gevonden. De kelder was vooral betegeld om het in de muren gedrongen vocht uit de Lingehaven te weren.** Sommige tegels zaten daarom omgekeerd met de glazuurzijde op de keldermuur gemetseld. Voor dit doel waren goedkope tweede of derde keus tegels gebruikt. Bijna recht tegenover het huis op de Appeldijk was een tegelbakkerij gevestigd. Het is daarom zeer aannemelijk dat de wandtegels bij overburen zijn aangekocht en dus in Gorinchem zijn gemaakt. Omdat wij nog steeds weinig weten over dit Gorcumse product, kan ieder tegelfragment interessant zijn. Zowel de huidige eigenaar als de vorige eigenaar, die eerder al wandtegels had gevonden, waren zo enthousiast hun tegels aan het gemeentelijk depot te schenken. Op een aantal tegels staan kinderspelletjes afgebeeld. [![Spelende kinderen op het Abdijplein in Middelburg, naar Adriaen van de Venne (1622)](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/al_product/spelende-kinderen-Middelburg-900x554.jpg "Collectie Zeeuws archief") ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/al_product/spelende-kinderen-Middelburg-scaled.jpg)Spelende kinderen op het Abdijplein in Middelburg, naar Adriaen van de Venne (1622) ## Werpspelletje Het koten was een werpspelletje dat werd gespeeld met de teenkootjes _(phalanges)_ uit de onderpoot van een rund of paard. Het was vooral geliefd bij jongens. Een aantal kootjes werd op een rij rechtop gezet. Bij voorkeur op een vlakke stenen ondergrond, zoals een natuurstenen traptrede of een grafsteen. De bedoeling was de koten omver te gooien met een ander (werp) kootje. Werpkootjes waren verzwaard met lood, of door er eenvoudigweg een spijker in te slaan. In het bot werd meestal een eigendomsmerk of een puntenwaarde gekrast. [![Drie jongens spelen het spel koten, Harmen ter Borch, 1649](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/al_product/Kootspel-Harmen-ter-Boch-1649-RP-T-1887-A-902-900x592.jpg "Foto Rijksmuseum Amsterdam") ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/al_product/Kootspel-Harmen-ter-Boch-1649-RP-T-1887-A-902-scaled.jpg)Drie jongens koten, Harmen ter Borch (1649), collectie [Rijksmuseum Amsterdam](http://hdl.handle.net/10934/RM0001.COLLECT.475034). Het lijkt op het eerste gezicht een onschuldig tijdverdrijf, maar in de hectiek van het spel vloog er, al dan niet per ongeluk, wel eens een koot door een ruit, of werden onschuldige voorbijgangers geraakt. Vandaar dat de meeste steden het kootspel op publieke plaatsen als markten en bij kerken verboden. ## Hangjeugd Wie denkt dat overlast door hangjongeren iets van deze tijd is, heeft het beslist mis. In Gorinchem werden tussen 1600 en 1693 door het stadsbestuur maar liefst 22 verordeningen met maatregelen tegen baldadig gedrag op de markt en de kerkhoven vastgesteld. Het ging daarbij vooral om stenen gooien naar elkaar of naar voorbijgangers, kolfen, tollen en met koten spelen. 's Winters kwam daarbij het gooien met sneeuwballen. Verder waren ook het krijsen tijdens bruiloften in de kerk, spatten met water naar vrouwen en het vernielen van straatmeubilair niet ongebruikelijk. Overtreders moesten hun hoed of muts afgeven aan de dienaar van de drossaard, die deze naar eigen keuze kon vernielen of zelf mocht houden. Bovendien kregen de ouders of verzorgers een boete van drie carolusgulden. Een bedrag dat ongeveer gelijk stond aan een gemiddeld weekloon. Werd er niet op tijd betaald, ging de overtreder het gevang in. Op zwaardere vernielingen stonden hogere boetes en straffen, tot zelfs publieke geseling. Wanneer een getuige bij het stadsbestuur aangifte deed bleef zijn naam geheim en kreeg hij het bedrag van de boete uitbetaald als beloning voor zijn oplettendheid.