--- title: Etsplaat date: 2019-09-24T09:47:13Z modified: 2024-08-31T05:44:58Z permalink: "https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/enkele-vondsten/etsplaat/" type: al_product status: publish excerpt: Etsplaat voor een heiligenprentje met het martelaarschap van de Heilige Catharina, koperlegering (1500-1550) wpid: 15981 al_product-cat: - Religie - Koperlegering - Metaal - "Nieuwe tijd A: 1500-1650 nC" - "Nieuwe tijd: 1500-heden" al_product-attributes: - Koperlegering - Krijtstraat (2002) - "Materiaal:" - "Nieuwe tijd A: 1500-1650 nC" - "Periode:" - Religie - "Toepassing:" - "Vindplaats:" featured_image: /wp-content/uploads/2017/03/krijt_catharina-1.jpg featured_image_alt: Koperen plaatje met afbeelding heilige Catharina timestamp: 2024-08-31T05:44:58Z tags: - Religie - Koperlegering - Metaal - "Nieuwe tijd A: 1500-1650 nC" - "Nieuwe tijd: 1500-heden" - Krijtstraat (2002) - "Materiaal:" - "Periode:" - "Toepassing:" - "Vindplaats:" --- **Dit etsplaatje is gevonden tijdens de opgraving naar de [Grote School en het hof van de Arkels](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/wp-mfa-exports/page/krijtstraat-6-12-hof-van-arkel-en-grote-school-2002.md) aan de Krijtstraat in 2002. Het toont een afbeelding van het martelaarschap van de Heilige Catharina.** Na vergelijking met twee soortgelijke vondsten bij de [Abdij van Egmond](https://collectie.huisvanhilde.nl/#113acdfd-e9c7-4a7e-863d-a3d3b94f977a:~:text=http%3A//collectie.huisvanhilde.nl/%3Fquery%3DRecords/relatedid%3D%5BObject40271%5D%26label%3DZoekopdracht%26showtype%3Drecord) en aan de [Streekweg in Hoogkarspel](https://collectie.huisvanhilde.nl/#2b9ec7e9-aefe-404b-a495-909a54433313:~:text=http%3A//collectie.huisvanhilde.nl/%3Fquery%3DRecords/relatedid%3D%5BObject54542%5D%26label%3DZoekopdracht%26showtype%3Drecord) bleek het plaatje gebruikt bij het produceren van heiligenprenten. Deze prentjes waren vooral in de tweede helft van de 15de en de eerste helft van de 16de eeuw zeer populair. [![Het martelaarschap van de Heilige Catharina, Albrecht Dürer, 1496 - 1500](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/Detail-Catharina-Durer-1-900x844.jpg "Collectie Rijksmuseum Amsterdam") ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/RP-P-OB-1458-1.jpg)Het martelaarschap van de Heilige Catharina, Albrecht Dürer, 1496 - 1500. ### Catharina van Alexandrië [Catharina van Alexandrië](https://nl.wikipedia.org/wiki/Catharina_van_Alexandri%C3%AB) was waarschijnlijk een Egyptische prinses, die haar jeugd gewijd had aan studie. Ze werd later door een kluizenaar onderricht in het Christendom en kreeg een droom van haar verloving met de Koning der Heerlijkheid. Toen ze wakker werd vond ze een verlovingsring aan haar vinger. [Keizer Maxentius](https://nl.wikipedia.org/wiki/Maxentius) dong naar haar hand maar ze weigerde resoluut een ongelovige te trouwen. Na de uitbraak van een vervolging in [Alexandrië](https://nl.wikipedia.org/wiki/Alexandri%C3%AB) nam Catharina het op voor de Christenen en werd gevangen genomen. Ze weigerde met de keizer te trouwen en als straf werd ze veroordeeld door de marteldood door middel van vier raderen met lange spijkers welke in verschillende richtingen bewogen om haar fijn te malen. Er viel echter onmiddellijk een vuur uit de hemel die de raderen verteerde terwijl 3000 mensen gedood werden door de stukken die eraf vlogen. Na deze foltering werd ze onthoofd. Door de engelen zou haar lichaam naar de [berg Sinaï](https://nl.wikipedia.org/wiki/Sina%C3%AFberg) zijn gedragen. Catharina was in de Middeleeuwen een populaire heilige die beschermheilige was van onder andere wetenschap, wijsbegeerte, welsprekendheid en instellingen van onderwijs. Ze werd ook aangeroepen tegen ongemakken aan de tong. [![Experimentele afdruk van een etsplaatje gevonden tijdens opgraving aan de Krijtstraat te Gorinchem](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2017/03/krijt_afdruk.jpg) ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2017/03/krijt_afdruk.jpg)Experimentele afdruk van het etsplaatje ### Etsplaatjes Op het opgegraven plaatje is aan de linker kant een man afgebeeld die een zwaard in de aanslag heeft om het hoofd van een vrouwenfiguur (Catharina) aan rechterkant af hakken. Aan de linkerzijde kijken nog enkele personen toe, waarvan de meest rechtse vanwege de rijke kleding mogelijk de keizer is. Rechts van Catharina is het rad te zien waarmee ze werd gemarteld en op de achtergrond het vuur dat het rad vernietigde. Helaas is het plaatje ter hoogte van het hoofd van de vrouw beschadigd. Gezien de kleding van de afgebeelde personen kan het plaatje in de eerste helft van de 16de eeuw worden gedateerd. Vergelijkbare afbeeldingen van de marteling van Sint Catharina zijn zeldzaam. Een gravure van [Albrecht Dürer](https://nl.wikipedia.org/wiki/Albrecht_D%C3%BCrer) is een van de weinige parallellen. Als bodemvondst zijn er uit Nederland vooralsnog slechts twee andere plaatjes bekend. Een zeer vergelijkbare vondst is gedaan op het terrein van de Sint Adelbertabdij te Egmond 2[![Cordfunke, E.H.P., E. den Hartog, G.J.R. Maat & J. Roefstra (2010) De abdij van Egmond, Duizend jaar geschiedenis en archeologie, Zutphen, p. 186.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/De-abdij-van-Egmond-Cordfunke.jpg) ](http://www.worldcat.org/oclc/657028999)**Cordfunke, E.H.P., E. den Hartog, G.J.R. Maat & J. Roefstra (2010)** _De abdij van Egmond, Duizend jaar geschiedenis en archeologie_, Zutphen, p. 186. [WorldCat](http://www.worldcat.org/oclc/657028999) en een andere vondst is bekend uit Hoogkarspel. 3[![Gerritsen, S. met bijdragen van D.M. Duijn & C.P. Schrickx (2014) Inventariserend archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven en boringen aan de Streekweg 269-275 in Hoogkarspel, gemeente Drechterland, West-Friese Archeologische Rapporten 71, Hoorn, p. 49.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/366-WAR-71.jpg) ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/366_WAR_71.pdf)**Gerritsen, S. met bijdragen van D.M. Duijn & C.P. Schrickx (2014)** Inventariserend archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven en boringen aan de Streekweg 269-275 in Hoogkarspel, gemeente Drechterland, _West-Friese Archeologische Rapporten_ 71, Hoorn, p. 49. [PDF](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/366_WAR_71.pdf) (7 MB) De koperen plaatjes uit Hoogkarspel, Egmond en Gorinchem vormen de weinige overblijfselen van een omvangrijke productie aan [heiligenprenten](https://nl.wikipedia.org/wiki/Devotieprentje) die er in de tweede helft van de 15de en eerste helft van de 16de eeuw moet zijn geweest. De papieren prenten zijn voor het overgrote deel verloren gegaan en de koperen plaatjes waarvan deze zijn afgedrukt, zijn niet bewaard gebleven. Archeologisch vormen vooral de [pelgrimsinsignes](https://nl.wikipedia.org/wiki/Pelgrimsinsigne) de getuigen van de laatmiddeleeuwse religieuze beleving. De laatste decennia zijn duizenden van deze voorwerpjes gevonden. [![Het hostie wonder van Amsterdam, Jacob Cornelisz. van Oostsanen (1518), coll. Rijksmuseum Amsterdam, inv.nr. RP-P-1877-A-219](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/RP-P-1877-A-219kopie-765x1024.jpg "Collectie Rijksmuseum Amsterdam") ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/RP-P-1877-A-219kopie.jpg)Het hostie wonder van Amsterdam, Jacob Cornelisz. van Oostsanen (1518) ### Papieren heiligen De [heiligenprenten](https://nl.wikipedia.org/wiki/Devotieprentje) die minstens in even groten getale in omloop moeten zijn geweest, kennen we vrijwel niet meer. Als voorbeeld kan de prent (houtgravure) die [Jacob van Oostsanen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacob_Cornelisz._van_Oostsanen) van het [hostiewonder in Amsterdam](https://nl.wikipedia.org/wiki/Mirakel_van_Amsterdam) maakte, worden genoemd. Deze prenten moeten in grote hoeveelheden als bedevaartssouvenirs zijn verkocht, maar er bestaan tegenwoordig nog maar enkele exemplaren 4[![De Renaissance in Amsterdam en Alkmaar, Zwolle, p. 132, 236.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/jacob_cornelisz_van_oostsanen_de_renaissance_in_amsterdam_en_alkmaar.jpgmediaclass-fancybox.c6510c0e15414667d97bb714e21d090f477317edkopie.jpg) ](http://www.worldcat.org/oclc/870639252) **Leeflang, H. (2014)** Het Amsterdamse prentbedrijf van Jacob Cornelisz. van Oostsanen, in: _D_. _Meuwissen, Jacob Cornelisz. van Oostsanen (ca. 1475-1533), De Renaissance in Amsterdam en Alkmaar_, Zwolle, p. 132, 236. [WorldCat](http://www.worldcat.org/oclc/870639252). De prentjes werden aan de muur gehangen en hebben de tand des tijds niet overleefd. In historische bronnen komt het bestaan van heiligenprenten een enkele maal tot uiting. Interessant is bijvoorbeeld de boedelbeschrijving die is overgeleverd van Wolter de Hoge uit Deventer uit 1459. 5[![Meischke, R. (1980) Thuis in de late middeleeuwen. Het Nederlands burgerinterieur 1400-1535, Zwolle](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/Thuis-in-de-late-middeleeuwen.jpg) ](http://www.worldcat.org/oclc/66047688)**Meischke, R. (1980)** Thuis in de late middeleeuwen. Het Nederlands burgerinterieur 1400-1535, Zwolle [WorldCat](http://www.worldcat.org/oclc/66047688) Hij was boekdrukker en tevens handelaar in snuisterijen (galanterieën) en devotionalia. Uit de inventaris die na zijn dood is opgesteld blijkt dat hij naast een voorraad boeken onder andere ook een _‘marssekorff mit prenten ende formen’_ bezat. De _‘formmen’_ (vormen) moeten wel houtblokken zijn waarmee houtgravures werden afgedrukt. De specificatie van de prenten is van belang. Hieronder bevonden zich namelijk 30 stuks _‘pappiren hilgen’_ en 8 _‘bueke pappiren hilgen’_ (8 maal 24 vel papier). Kennelijk werden de heiligenprenten _‘papieren heiligen’_ genoemd. Een vergelijkbare vermelding komt uit Leiden in 1501. 6[![Brinkman, H. (1997) Dichten uit liefde. Literatuur in Leiden aan het einde van de Middeleeuwen, Hilversum](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/09/Dichten-uit-liefde.jpg) ](http://www.worldcat.org/oclc/1018406969)**Brinkman, H. (1997)** _Dichten uit liefde. Literatuur in Leiden aan het einde van de Middeleeuwen_, Hilversum. [WorldCat](http://www.worldcat.org/oclc/1018406969) In de boedel van Coppen die briefmaker (ook Faes de Jhesusmaker) werd genoemd, bevonden zich _‘zekere brieftgens mit heylichtgens geprint’_. Zijn bezit werd op een zeer laag bedrag ingeschat, waaruit blijkt dat de heiligenprentjes weinig waard waren. ### Bidprentjes In de loop van de 16de eeuw veranderde in de Noordelijke Nederlanden het karakter van de prentdrukkunst onder invloed van de Reformatie. In deze tijd ontwikkelde zich de bekende volksprent die een niet-religieus karakter had. In de Zuidelijke Nederlanden, waar de katholieke traditie werd voortgezet, ontstond het [bidprentje](https://nl.wikipedia.org/wiki/Bidprentje) waarbij op de achterzijde van een prentje met religieuze afbeelding de naam van de overledene werd geschreven. Ook deze kunnen als voortzetting van de 15de-eeuwse _‘papieren heiligen’_ worden gezien. In de 19de en 20ste eeuw zijn de bid- en devotieprentjes in de katholieke gebieden een algemeen verschijnsel geworden.