Arkel­straat 102, Blue­band­huis (2011)

Onder­zoek

Spo­ren in het pro­fiel wor­den nauw­keu­rig vast­ge­legd

Maan­dag 31 okto­ber 2011 start­te het arche­o­lo­gi­sche onder­zoek op de plaats van het Blue­band­huis, hoek Arkel­straat-Ros­mo­len­steeg. Het schit­te­ren­de okto­ber­weer lok­te opval­lend veel Gor­cu­mers naar de put om een kijk­je te nemen. Via Twit­ter ble­ven belang­stel­len­den dage­lijks op de hoog­te van de actu­e­le ont­wik­ke­lin­gen. Hier­on­der het dag­boek.

Maan­dag 31 okto­ber

Al op de eer­ste dag van de opgra­ving blijkt dat het Blue­band­huis gebouwd was op de fun­da­men­ten van oude­re pan­den. Deze fun­da­men­ten wer­den van­daag inge­me­ten, gete­kend en op de foto vast­ge­legd. Behal­ve scher­ven, werd ook een benen schaats (glis) gevon­den. Mor­gen gaan deze fun­da­men­ten er uit en wordt de opgra­vings­put ver­diept.

Dins­dag 1 novem­ber

De put werd ver­der uit­ge­diept. De gis­te­ren aan­ge­trof­fen fun­de­rin­gen ble­ken op op hun beurt gefun­deerd met hout. In de daar­on­der lig­gen­de opho­gings­laag werd een inge­gra­ven water­kan van grijs­bak­kend aar­de­werk aan­ge­trof­fen, voor­lo­pig geda­teerd tus­sen 1275 en 1325. Bij nader onder­zoek bleek de kan 441 frag­men­ten van 41 ske­let­ten van veld­mui­zen te bevat­ten. De kan werd gebruikt om mui­zen te van­gen. Der­ge­lij­ke mui­zen­val­len wer­den eer­der tij­dens onder­zoek in Kerk-Ave­zaath en Leid­sche Rijn aan­ge­trof­fen.

De toe­pas­sing was heel sim­pel : men groef eerst een smal­le grep­pel rond de opslag­plaats, waar ver­vol­gens de voor de helft met water gevul­de pot­ten wer­den inge­gra­ven. Omdat het voor de muis las­tig was uit de grep­pel te komen kwam hij van­zelf een keer in de pot met water terecht.

Woens­dag 3 novem­ber

De pro­fie­len in de put wer­den gete­kend en beschre­ven. Er blijkt een kei­en­straat­je even­wij­dig aan de Arkel­straat te lopen. Dit is gedo­cu­men­teerd. Grond­bo­rin­gen in de klei­bo­dem van de put zijn een aan­lei­ding tot gedeel­te­lij­ke ver­de­re ver­die­ping van de put (mor­gen). Aar­di­ge vondst van­daag was een klei­ne dolk.

Don­der­dag 4 novem­ber

De put werd ver­diept tot aan het veen. Een dik­ke boom­stam met bast is heel geschikt voor den­dro­chro­no­lo­gisch onder­zoek naar leef­tijd en her­komst. Het voor­ste deel van de put werd vol­ge­stort, aan­slui­tend is een nieuw vlak aan­ge­legd. Hier hout, muren en rom­me­li­ge vloer­tjes van kloos­ter­mop­pen. De gevon­den scher­ven date­ren uit de vijf­tien­de eeuw.

Vrij­dag 5 novem­ber

De werk­zaam­he­den in de twee­de aan­ge­leg­de werk­put, aan­slui­tend aan de eer­ste werk­put geven het­zelf­de beeld als de voor­gaan­de dag. De meest voor­ko­men­de vond­sten zijn grijs­bak­ken­de aar­de­werk scher­ven. Dit type aar­de­werk werd gebruikt van 1300 – 1450. Het onder­zoek zal naar ver­wach­ting 2 weken in beslag nemen en wordt uit­ge­voerd door Hol­lan­dia Arche­o­lo­gen in Zaan­dijk, aan­ge­vuld met enke­le Gor­cum­se vrij­wil­li­gers. Opdracht­ge­ver is woning­bouw­ver­e­ni­ging Poort 6.

Maan­dag 7 novem­ber

Werk­put 2 is nu 4 m. diep. Twee mest­kui­len, hout en klei­la­gen kwa­men tevoor­schijn. In het pro­fiel (de put­wan­den) is de gelaagd­heid van de bodem is nu wel goed zicht­baar. Dit wordt gete­kend en daar­na zal de put gedeel­te­lijk ver­der wor­den ver­diept. De vond­sten van­daag waren voor­na­me­lijk meta­len zoals een deel van een rui­ter­spoor, een bewerkt spie­gel­tje en een (pelgrims)insigne.

Dins­dag 8 novem­ber

Van­daag werd een put aan­ge­trof­fen met een bal­ken­fun­de­ring.

Woens­dag 9 novem­ber

Het goe­de nieuws : de arche­o­lo­gen zijn gestuit op maal­steen­frag­men­ten en gro­te door­boor­de hout­de­len van de ros­mo­len. Het for­maat van de bak­ste­nen van de for­se water­put is veel klei­ner dan wat er tot nu toe werd aan­ge­trof­fen onder het Blue­band­huis. De put werd aan­ge­legd in de 19de eeuw.

Don­der­dag 10 novem­ber

Sedert eeu­wen stijgt er weer een mest­geur op in de Ros­mo­len­steeg. Bij het ver­die­pen zijn veel mest­kui­len te zien. Vond­sten : gro­te stuk­ken leder.

Vrij­dag 11 novem­ber

Onder een beer­put van vlecht­werk kwam een beer­ton tevoor­schijn gevuld met aar­de­werk uit de 15e eeuw. Uit de noord­oost kant van de werk­put kwa­men veel maal­steen­frag­men­ten en belang­rij­ke hout­de­len uit de grond. Nu begint de ver­wer­king van de gege­vens en de vond­sten. De belang­stel­ling bij de opgra­ving was inspi­re­rend voor de arche­o­lo­gen.

Kan vol met ongedierte naar tentoonstelling in het Rijksmuseum

Kan vol met onge­dier­te naar ten­toon­stel­ling in het Rijks­mu­se­um

  Van­af don­der­dag 2 mei is in het Rijks­mu­se­um van Oud­he­den in Lei­den een niet-alle­­daag­­se Gor­cum­se bodem­vondst te zien : een mid­del­eeuw­se pot, …

Ros­mo­len

De laat­ste tred­mo­len van Amster­dam in 1911, Spaar­ne­stad Pho­to

Ver­pach­ting

Molens wer­den in Gorin­chem ver­pacht. Hier­van werd admi­ni­stra­tie bij­ge­hou­den in een pacht­boek. Dank zij het pacht­boek is pre­cies bekend wel­ke molens in deze stad anno 1543 aan­we­zig waren. Aerdt de Roy Gijs­bertsz. pacht­te de Klei­ne Ros­mo­len en de Can­se­mo­len voor ƒ 540 en zijn zwa­ger Wil­lem Gor­ne­lisz. De Gro­te Ros­mo­len en de bei­de ande­re wind­mo­lens : de Arkel­mo­len en de Laza­rus­mo­len ; hier­voor betaal­de hij ƒ 695 per jaar.

In 1543 tel­de Gorin­chem drie wind­mo­lens en twee ros­mo­lens. Als de wie­ken van de wind­mo­lens wegens wind­stil­te stil ston­den, dan waren het de ros­mo­lens die het graan voor de bevol­king maal­den. Ros­mo­lens zijn maal­in­rich­tin­gen die in bewe­ging wor­den gebracht door één of meer paar­den. Die paar­den lopen dan steeds in ’t rond, waar­door de molen­ste­nen aan het draai­en wor­den gebracht. Door die omstan­dig­heid zijn ros­mo­lens niet zo aan een bepaal­de plaats gebon­den als bij­voor­beeld wind­mo­lens, die geen bestaans­recht heb­ben zon­der een vrije wind­vang. Ros­mo­lens kon men dan ook aan­tref­fen mid­den in ste­den en dat was in Gorin­chem inder­daad het geval.

Detail kaart Jacob van Deven­ter (1558) met daar­op de ros­mo­len als cir­kel gemar­keerd

De Gro­te Ros­mo­len was te vin­den in de Arkel­straat recht tegen­over de Haarstraat op de noor­de­lij­ke hoek van een steeg, die niet voor niets de naam Ros­mo­len­steeg draagt. Die ros­mo­len, waar­in 16 paar­den moch­ten wer­ken, moet in een behoor­lijk groot pand zijn geves­tigd geweest. De Klei­ne Ros­mo­len bood daar­en­te­gen plaats aan 12 paar­den en stond in de Boe­ren­straat, des­tijds nog aan­ge­duid als Krijt­straat. Hij was te vin­den recht ach­ter De Doe­len op de plaats waar thans het Tuig­huis of Arse­naal staat.

Stra­ten rei­ni­gen

De pach­ters van de molens waren gehou­den aan diver­se bepa­lin­gen die soms heel merk­waar­dig aan­doen. Zo was de mole­naar die de Klei­ne Ros­mo­len pacht­te ver­plicht de straat ach­ter het Min­der­broe­der­kloos­ter in de Arkel­straat schoon te hou­den en de pach­ter van de Gro­te Ros­mo­len moest gere­geld het markt­plein rei­ni­gen. Dat hield niets min­der in dan tus­sen Pasen en 1 okto­ber een­maal per maand de bezem erover te halen en in het najaar en de win­ter elke 14 dagen. Bij nala­tig­heid liet de schout het op zijn kos­ten schoon­ma­ken, ter­wijl hij de kos­ten dub­bel in reke­ning mocht bren­gen bij de tekort­schie­ten­de molenpach­ter.

In 1550 pacht­te Aerdt de Roy Gijs­bertsz. De Gro­te Ros­mo­len en de Arkel­mo­len. Zijn zoon Alardt de Roy Aertsz., die zoals het een goed mole­naar betaam­de in de voet­spo­ren van zijn vader trad, was de pach­ter van de Klei­ne Ros­mo­len, de Can­se­mo­len en de Laza­rus­mo­len. Vader en zoon De Roy waren mach­ti­ge lie­den, want zij waren de eni­ge koren­mo­le­naars in het gehe­le Land van Arkel. Alle molens in één hand kwam de stads­re­ge­ring van Gorin­chem onge­wenst voor en bij de vol­gen­de ver­pach­ting was er een voor­waar­de toe­ge­voegd aan de gebrui­ke­lij­ke con­di­ties : (…) Direc­te fami­lie­ban­den tus­sen de pach­ters van de diver­se molens waren in het ver­volg taboe.

Molen­ko­ning

In 1563 ont­breekt dat ver­bod in de voor­waar­den en niet per onge­luk. Er is dan slechts één pach­ter die alle vijf Gorin­chem­se molens in pacht neemt voor een bedrag van ƒ 1088 ter­wijl een jaar eer­der de molens te zamen slechts ƒ 652 opbrach­ten. Er was nu dus één onge­kroon­de molen­ko­ning in de stad, die het mono­po­lie bezat van het malen van gra­nen in een betrek­ke­lijk groot gebied. Het was Aerdt de Roy, wiens naam al eer­der als molenpach­ter of molen­mees­ter ter spra­ke kwam.

Feit is in elk geval, dat op 8 juli 1621 de navol­gen­de molens op de gebrui­ke­lij­ke wij­ze door bur­ge­mees­te­ren ten over­staan van sche­pe­nen aan par­ti­cu­lie­ren wer­den getrans­por­teerd : (…) de Gro­te Ros­mo­len in de Arkel­straat. De koper van de Gro­te Ros­mo­len en de wind­mo­len bij de Arkel­poort was gebon­den aan soort­ge­lij­ke voor­waar­den : hij moest gra­tis maal­dien­sten ver­rich­ten voor het Oude­man­nen­huis en het Oude­vrou­wen­huis en ook voor de dros­saard.  De koper van de Gro­te Ros­mo­len en de wind­mo­len bij de Arkel­poort moest ƒ 4000 beta­len en jaar­lijks ook ƒ 150 als erf­pacht op de wind­mo­len en ƒ 60 op de Gro­te Ros­mo­len.  Deze per­soon (mr. Abra­ham Box­man) wist ook het res­te­ren­de deel van de molen te ver­wer­ven, zodat hij hem in zijn geheel in han­den kreeg, even­als de twee bij­be­ho­ren­de hui­zen in de Arkel­straat waar­in nog altijd een ros­mo­len was onder­ge­bracht.

Bele­ge­ring

De ros­mo­len was lang uit de tijd, maar tocht speel­de hij nog een rol in 1814. In janu­a­ri van dat jaar , toen Gorin­chem een bele­ger­de ves­ting was, moch­ten de bei­de wind­ko­ren­mo­lens slechts graan malen voor het inge­slo­ten gar­ni­zoen. De bur­ge­rij  was toen uit­slui­tend aan­ge­we­zen op de Gro­te Ros­mo­len.  Na de dood van mr. Abra­ham Box­man in 1856, nadat hij twee jaar eer­der het ambt van bur­ge­mees­ter van zijn vader­stad om gezond­heids­re­de­nen had neer­ge­legd, erf­de zijn doch­ter Mar­ga­re­tha Ali­da Hen­dri­ka, de echt­ge­no­te van jhr. Fre­de­rik Ger­rit Edmond Mer­kus van Gendt, de wind­ko­ren­mo­len en de inmid­dels tot een dub­bel­woon­huis ver­bouw­de huis­jes in de Arkel­straat.

Zon­der noten­ver­mel­ding over­ge­no­men uit : A.J. Bus­ch, Molens in Gorin­chem (Gorin­chem 1978)

Foto’s

« 2 van 5 »

Publi­ca­ties

Hoogendijk, T. (2018)Opgravingen aan de Rosmolensteeg en Krijtstraat, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 54-55.Hoogendijk, T. (2018)
Opgravingen aan de Rosmolensteeg en Krijtstraat, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 54-55.
WorldCat
Hoogendijk, T. (2018)Schrijfstiften en pelgrimsinsignes uit Gorcumse bodem, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 158-160.Hoogendijk, T. (2018)
Schrijfstiften en pelgrimsinsignes uit Gorcumse bodem, in: F. Cerutti, R. Mulder, B. Stamkot & A. de Vries (red.), Tien eeuwen Gorinchem. Geschiedenis van een Hollandse stad, Utrecht, p. 158-160.
WorldCat
Hoogendijk, T. (2015)Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520, Zaandijk.Hoogendijk, T. (2015)
Laatmiddeleeuwse bewoning op de locatie van het Bluebandhuis in Gorinchem, Hollandia reeks 520, Zaandijk.
Flipbook deel 1 | PDF deel 1 (34 MB), Flipbook deel 2 | PDF deel 2 (34,9 MB)
Kroes, T.A.C. (2012)Plangebied Bluebandhuis, Arkelstraat 104, gemeente Gorinchem. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, RAAP-notitie 4275, Weesp.Kroes, T.A.C. (2012)
Plangebied Bluebandhuis, Arkelstraat 104, gemeente Gorinchem. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, RAAP-notitie 4275, Weesp.
Flipbook | PDF (9,69 MB)
Rijkelijkhuizen, M. (2013)Two mystery objects and a calfskin glove: exceptional leather finds from Gorinchem, the Netherlands, in: Newsletter Archaeological Leather Group (ALG) 37, p. 3-6.Rijkelijkhuizen, M. (2013)
Two mystery objects and a calfskin glove: exceptional leather finds from Gorinchem, the Netherlands, in: Newsletter Archaeological Leather Group (ALG) 37, p. 3-6.
Flipbook | PDF (2,45 MB)
Rijkelijkhuizen, M. (2015)Paardentuig en een handschoen, enkele laat middeleeuwse leervondsten uit Gorinchem, in: Westerheem, het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie, 65, nr. 1, p. 10 - 13.Rijkelijkhuizen, M. (2015)
Paardentuig en een handschoen, enkele laat middeleeuwse leervondsten uit Gorinchem, in: Westerheem, het tijdschrift voor de Nederlandse archeologie, 65, nr. 1, p. 10 - 13.
Flipbook | PDF (2 MB)
Willemsen, A. (2015) Van hand tot hand. Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700, Honderden... 5, ZwolleWillemsen, A. (2015)
Van hand tot hand. Handschoenen en wanten in de Nederlanden voor 1700, Honderden... 5, Zwolle, p. 24-25.
WorldCat
Willemsen, A. (2019)Middeleeuwse tuinen. Aardse paradijzen in oost en west, 1200-1600, Leiden, p. 31-33.Willemsen, A. (2019)
Middeleeuwse tuinen. Aardse paradijzen in oost en west, 1200-1600, Leiden, p. 31-33.
WorldCat

Media

Archeologisch onderzoek

Arche­o­lo­gisch onder­zoek

GORINCHEM – Op de loca­tie waar straks het nieu­we Blue­band­huis komt wordt bin­nen­kort gestart met het arche­o­lo­gisch onder­zoek. De ver­wach­ting is dat er moge­lijk res­ten gevon­den wor­den uit de vroe­ge mid­del­eeu­wen. Er is geko­zen voor een vol­le­di­ge opgra­ving.…
Bijzondere leervondst in de stad

Bij­zon­de­re leer­vondst in de stad

GORINCHEM – Arche­o­lo­gen heb­ben tij­dens opgra­vin­gen in de Gor­cum­se bin­nen­stad enke­le bij­zon­de­re lede­ren voor­wer­pen gevon­den. Zij onder­zoch­ten de bodem van de bouw­plaats van het Blue­band­huis wel­is­waar al in novem­ber 2011, maar pas tij­dens de con­ser­ve­ring…
Gevelsteen voor Bluebandhuis

Gevel­steen voor Blue­band­huis

GORINCHEM – Het Blue­band­huis op de hoek van de Arkel­straat en de Ros­mo­len­steeg heeft sinds vrij­dag 21 juni een eigen gevel­steen. De steen geeft de geschie­de­nis van het bij­zon­de­re pand per­fect weer.  De ont­hul­ling van de tegel werd gedaan door Wim Vlier­huis v…
Kloostermoppen in bouwput Bluebandhuis

Kloos­ter­mop­pen in bouw­put Blue­band­huis

GORINCHEM – ‘Pok!’ Tim Hoog­en­dijk van Hol­lan­dia arche­o­lo­gen draait zich abrupt om naar zijn col­le­ga. ‘Pok, Pok.’ klinkt het nog­maals. Het is dui­de­lijk onder de klei­laag van de bouw­put van het Blue­band­huis aan de Arkel­straat in Gorin­chem ligt iets. Wat…
Rosmolen uit de 15de eeuw gevonden

Ros­mo­len uit de 15de eeuw gevon­den

GORINCHEM  – Arche­o­lo­gen van Hol­lan­dia en vrij­wil­li­gers van de Werk­groep Arche­o­lo­gie heb­ben gis­te­ren op de hoek van de Arkel­straat in de Gor­cum­se bin­nen­stad res­tan­ten van een ros­mo­len bloot­ge­legd. De Ros­mo­len­steeg, die aan de onder­zoek­plaats grenst, …
Vondst uit middeleeuwen

Vondst uit mid­del­eeu­wen

GORINCHEM – Arche­o­lo­gen heb­ben in de Gor­cum­se bin­nen­stad spo­ren aan­ge­trof­fen van hou­ten bebou­wing uit de 14e eeuw. “Dit is vrij uit­zon­der­lijk”, zegt Tim Hoog­en­dijk van Hol­lan­dia Arche­o­lo­gen uit Zaan­dijk.De vondst van een hou­ten fun­de­rings­balk op de…
Vondst: kan met muizen. Archeologen stuiten op 13de-eeuws fundament

Vondst : kan met mui­zen. Arche­o­lo­gen stui­ten op 13de-eeuws fun­da­ment

GORINCHEM – Arche­o­lo­gen heb­ben op hun laat­ste onder­zoeks­dag in de Gor­cum­se bin­nen­stad fun­da­men­ten aan­ge­trof­fen van wonin­gen uit de der­tien­de eeuw. Niet eer­der zijn er spo­ren van hui­zen van de gewo­ne man gevon­den in de Arkel­stad.Tot nu toe waren de…
Vondst: kan vol muizen

Vondst : kan vol mui­zen

GORINCHEM – Arche­o­lo­gen heb­ben op hun laat­ste dag in Gor­cum fun­da­men­ten  aan­ge­trof­fen van wonin­gen uit de der­tien­de eeuw. Niet eer­der wer­den hier spo­ren van hui­zen van de gewo­ne man gevon­den.Tot nu toe waren de fun­da­men­ten die wer­den bloot­ge­legd …
Zoeken naar sporen Rosmolen bij Bluebandhuis

Zoe­ken naar spo­ren Ros­mo­len bij Blue­band­huis

GORINCHEM – Hol­lan­dia Arche­o­lo­gen is gis­te­ren in de Gor­cum­se bin­nen­stad gestart met onder­zoek op de plek waar tot voor­heen het Blue­band­huis stond. Er is twee weken voor uit­ge­trok­ken.“De ver­wach­ting is dat er spo­ren uit de late mid­del­eeu­wen wor­den…

Met­a­da­ta

 

Archisnummer(s):48248 (OM bureauonderzoek)
49061 (OM opgraving)
Topografische Kaart:38G
Coordinaten:126.641/427.070 (centrum)
Toponiem:Plangebied Bluebandhuis
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:Archeologische opgraving
Uitvoerder:Hollandia Archeologen, Zaandijk
Projectleider:Drs. P.M. Floore
Opdrachtgever:Woningbouwvereniging Poort 6
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:31-10-2011
Vondsten & documentatie:Archeologisch depot gemeente Gorinchem
DANS:-

Reacties kunnen niet achtergelaten worden op dit moment.