Gorinchem heeft goed bewaarde vestingwerken en een oude binnenstad met veel monumenten. De stad is ook een deel van de Hollandse Waterlinie. Daardoor is Gorinchem een bijzondere monumentenstad.
Gorinchem heeft 233 Rijksmonumenten. De gemeente heeft daarnaast 293 panden en objecten gekozen als gemeentelijk monument. Ook zijn er 84 gebouwen die de gemeente beeldbepalend pandnoemt. Dat zijn gebouwen die belangrijk zijn voor hoe de stad eruitziet.
De Lingehaven
Vestingwerken
De vesting van Gorinchem is de grootste echte vesting van Nederland die nog bestaat. Je kunt er mooi wandelen. Vanaf de wallen zie je de oude binnenstad en de rivier de Merwede. De Dalempoortis gebouwd in 1597. Het is de enige stadspoort die er nog staat. Op het torentje staat een windwijzer met de Hollandse leeuw. Vroeger had de stad meer poorten, zoals de Waterpoort, de Kanselpoort en de Arkelpoort. Die zijn in de 19e eeuw afgebroken.
De Dalempoort en molen “De Hoop” (2018)
Kerken
Vroeger stond in Gorinchem een grote kerk uit de middeleeuwen. Het was een kruiskerk, gewijd aan Sint-Maarten. In 1844 was de kerk zo slecht dat hij werd afgebroken. De toren bleef wel staan. Veel mensen noemen hem de ‘Sint Janstoren’, maar dat is niet de goede naam. De toren bestaat uit drie delen boven elkaar. Het onderste deel staat scheef, de twee delen erboven staan recht. Daardoor zit er een duidelijke knik in de toren. Op de plek van de oude kerk kwam de Grote Kerk. Deze kerk is uit 1851 en is ontworpen door Isaac Warnsinck. Zo werden er in de 19e eeuw veel kerken gebouwd.
Grote Kerk (1851), rechts gezicht op de Groenmarkt met de middeleeuwse kruiskerk (rond 1650).
De Heilige Geestkapelstaat aan de Arkelstraat 28. De voorkant is gebouwd in het begin van de 15e eeuw. Tot ongeveer 1572 hoorde de kapel bij de Heilige Geestvaderen. Zij gaven van hieruit eten en brandstof aan arme mensen. Nu zit er een kledingwinkel in het gebouw.
De Rooms-Katholieke kerk is gebouwd tussen 1836 en 1838. De kerk is gewijd aan de HH. Nicolaas Pieck en Gezellen. Het is een Waterstaatskerk. Dat is een kerk die in die tijd met hulp van de overheid werd gebouwd. De architect was Johannes van Nune uit Gorinchem. De kerk heeft een eenvoudige voorkant van baksteen en een vierkant houten torentje met een klok. In 1984 zijn er appartementen in de kerk gemaakt.
Grote Toren (15de eeuw), Heilige Geestkapel (15de eeuw), Rehobothkerk (1909) en Nicolaas Pieckkerk (1838)
De Rehobothkerk is gebouwd in 1909. De architect was Tjeerd Kuipers. Nu komt de Christengemeentehier samen. De toren van de kerk heeft acht kanten, die niet allemaal even lang zijn.
Openbare gebouwen
Het oude stadhuis staat op de Grote Markt. Het is gebouwd in 1860. De architect was A.W. van Damuit Rotterdam. Nu zitten het Gorcums Museum, de VVVen een café-restaurant in het gebouw. Voor het stadhuis staat sinds 1898 de Wilhelminafontein. Bovenop een zuil staat een beeld van een vrouw. Zij heeft een palmtak en een krans van laurier in haar handen. Dat zijn tekens van vrede en overwinning. De vrouw staat in een grote schaal. Twee reigers en twee dolfijnen houden die schaal omhoog.
Het Gorcums Museum in het oude stadhuis (1860) en de Wilhelminafontein (1898) op de Grote Markt
In de Molenstraat staat De Doelenuit 1589. Hier oefenden de schutters met hun wapens. Schutters waren burgers die de stad moesten beschermen. Na het oefenen aten de schutters van St.-Joris en St.-Christoffel samen in het ‘Doelhuys’. Het gebouw is bijna vierkant. De toren met de trap is pas later gebouwd. Aan de kant van de rivier staat het oude Tolhuis, Molenstraat 109. Hier moesten schippers tol betalen aan de graven van Holland. Tol is geld dat je betaalt om ergens langs te mogen. In de Molenstraat staan ook het Hervormde Weeshuis uit 1557 en het R.K. Wees- en Armenhuis uit 1869.
Het Tolhuis, de Sint-Jorisdoelen, het Burgerkinderweeshuis en het R.K. Wees- en Armenhuis.
De Watertorenaan de Visserslaan is gebouwd in 1886. Hij is ontworpen door Jan Schotel. Nu zijn er negen woningen in de toren.
Huizen
Op Burgstraat 30 staat het oude woonhuis ‘’t Coemt al van God’ uit 1563. Het huis heeft een trapgevel met veel mooie versieringen uit de renaissance. In de Gasthuisstraat 25 staat het oude woonhuis ‘Dit is in Bethlehem’uit 1566. Ook dit huis heeft een mooie gevel met veel versieringen uit de renaissance. Aan de Appeldijk staan pakhuizen uit de 17e en 18e eeuw. In de muren zitten bijzondere gevelstenen. Dat zijn stenen met een afbeelding of tekst.
Woonhuizen ‘Coemt al van God’ (1563) en ‘Dit is in Bethlehem’ (1566). De Watertoren (1886).
Molens
Als je over de wallen van Gorinchem wandelt, zie je twee stenen korenmolens. In deze molens werd graan gemalen tot meel. Bij het Paardenwater, Bagijnenwal 38, staat molen ‘Nooit Volmaakt’uit 1718. Het is een stellingmolen. Dat is een hoge molen met een rondgang (stelling) om de molen heen. Na een tijd ving de molen niet genoeg wind meer. Daarom werd hij in 1764 vier meter hoger gemaakt. De andere stenen stellingmolen is ‘De Hoop’. Deze molen staat bij de Dalempoort, op Dalemwal 3.
Graanmolens ‘Nooit Volmaakt’ (1718) en ‘De Hoop’ (1764).
Watermolens de ‘Oostmolen’ (1817) en de ‘Westmolen’ (1814).
Net buiten Gorinchem staan twee wipmolensaan de Grote Schelluinsekade. Een wipmolen is een kleine houten molen die water uit de polder pompt. De Oostmolenop nummer 2 is uit 1817. De Westmolenop nummer 18 is uit 1814. De molens hielden de polders Banne van Gorinchem en Kwakernaat droog. In 1971 nam een elektrisch gemaal dit werk over.
Monumentenkaart
Aan deze kaart wordt nog gewerkt. Wil je alle monumenten van Gorinchem zien ? Kijk dan op de monumentenkaart van de gemeente Gorinchem.