Vissersdijk 76 – 90 (2004)

Undersyk Vissersdijk 76 – 90 yn 2004

Yn maaie 2004 waard in proefsleatûndersyk útfierd by de Vissersdijk yn Gorinchem. De soallen fan in midsiuwske dyk en in diel fan in let-midsiuwske grêft waarden op it plak ferwachte. In proefsleat fan sawat 2 meter breed en 2 meter lang waard loodrecht op de Vissersdijk oanlein.

Tidens it fjildwurk waard fermoeden dat de waarnommen wiete, ynstabile en rike boaiemstruktuer ferklearre wurde koe troch it opfoljen fan in sleat. Dit die bliken net tige wierskynlik te wêzen by de útwurking. De kadastrale minút lit dúdlik sjen dat de testsleat in diel fan 'e bleekfjilden fan 'e stêd trochsnien hat.

Stêdsôffal

De ôffallagen binne nei alle gedachten makke fan 'e 16e iuw ôf^de iuw waard it plak brûkt foar it dumpen fan stedsôffal (datearring fan fynsten ein 16e^e-18^e iuw). De laachfoarmige, relatyf skjinne grize klaai dy't oan 'e westkant fan it profyl te sjen is, koene hiel goed de oerbliuwsels wêze fan 'e Vissersdijk, dêr't it ôffal wei stoart is. Under de fynsten wie in grutte seldsume doeksegel (Gorcums dûbeld stiel) mei it stedswapen fan Gorinchem (1612). Ek waarden oerbliuwsels fan in ierdewurkoven fûn.

Detailkaart fan Joan Blaeu (1652)

Hoewol op 'e kaart fan Blau (sawat 1650) liket it derop dat om it midden fan 'e 17e iuw hinne^de iuwske huzen op it terrein dy't net oanjûn binne op oare stedskaarten, hjirfan is neat fûn yn 'e testsleat. De reden hjirfoar is net dúdlik wurden yn 'e útwurking. Miskien de 17e^de iuwske hûsresten binne folslein ferdwûn troch lettere bouaktiviteiten. In oare mooglikheid is dat Blaeu bewust wie fan 'e bouplannen foar dit gebiet en de te bouwen huzen al op syn kaart tekene hie, wêrnei't de plannen letter falle litten binne.

Grote stofzegel Gorinchem 1612

Op 29 april 2004 waard in bysûndere fynst dien by archeologysk ûndersyk oan de Vissersdijk. It wie in leaden segel besteande út twa rûne leadplaten mei in diameter fan 72 mm, ferbûn troch in smelle stripe fan itselde materiaal. Nei it skjinmeitsjen wie it gewicht 162 gram.

Doekdichting

Op ien fan 'e skiven is it stedswapen fan Gorinchem te sjen mei de râne-ynskripsje deromhinne: GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. In sirkel is sichtber tusken it fallehek en de kanteleare dwersbalken fan it wapen. In hân (Antwerpen) is ôfbylde op it ferbinende ljepblêd. De oare skiif wie dûbeld fold, mar is sûnt flak makke. Dizze kant hat itselde râne-ynskripsje: GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. Binnen it râne-ynskripsje binne twa gatten mei it wurd DVBBEL fertikaal dertusken en STAEL derûnder. It ferbinende ljepblêd lit in hûsmerk sjen oan dizze kant.

Stielmasters

Oan 'e efterkant fan 'e earst neamde skiif sitte twa pearen lipkes, dy't as de twa leadskiven yn 'e helte fold wurde troch de gatten fan 'e oare skiif falle. Troch dizze lipkes te foldjen, lykas by in splitpen, binne de twa skiven mei-inoar ferbûn. Wy hawwe hjir te krijen mei in doekseal, bedoeld om troch samplers oan stikken stof fêstmakke te wurden troch de fjouwer lipkes troch it doek en de gatten fan 'e oare leadskiif te drukken en se te bûgen.

De ponghâlders fan it Amsterdamske lakenmakkersgilde, bekend as 'De Syndiken'

Yn Amsterdam hawwe opgravings in soad ferskillende soarten doeksegels oan it ljocht brocht. It kolleezje fan syndiken fan 'e stêd is bekend om syn skilderij fan Rembrandt yn it Ryksmuseum. In syndikus wie in beëdige amtner dy't kontrolearre oft de stoffen dy't oanbean waarden troch de doekmakkers foldogge oan 'e jildende noarmen foar kwaliteit en kleur. De kleur waard test mei in foarbyldboek. As bewiis fan goedkarring waard it doek foarsjoen fan in leadsegel. In doeksegel wie dêrom in soarte fan kwaliteitskeurmerk foar de kleur en kwaliteit fan it doek. It docht wat tinken oan it leadsegel fan 'e eardere Gelderske woarst, mar dêr gie it benammen om de kwaliteit.

Lakenmarkt

Sa is it wierskynlik ek yn Gorinchem gien. Al yn in relatyf ier stadium waard der praat oer doekyndustry. It wie de hear fan Arkel sels, dy't in spesjale doekmerk oprjochte: it sechsde jierlikse mark wurdt in doekmark neamd, en is altyd op 'e moandei nei Sint-Marijedei, en sil seis dagen duorjeDe doekmerk begûn op 'e moandei nei 11 novimber en duorre seis dagen. In oarkonde foar de doeksnijders of doekkeapers fan Gorinchem is bekend út 1392. Dit dokumint bepaalt ûnder oare dat de doeksnijders elke moandei - merkdei - byinoar komme moasten yn 'e ghewanthuys om dêr harren guod te keap oan te bieden. As se thús bleauwen, mochten se dêr harren stoffen net ferkeapje. De oanwêzigens fan it weversgilde, dat bekend is al yn 1459 te bestean, jout ek oan dat der in tekstylyndustry yn 'e stêd wie, mar Gorinchem waard gjin sintrum fan stofmeitsjen, lykas Leiden en Haarlem.

Jacob Vervooren Jacobz

Yn 1619 krige de gemeenteried in bysûnder fersyk fan in ynwenner fan 'e stêd. Dy ynwenner wie Jacob Vervooren Jacobsz., dy't it eksklusive rjocht oanfrege op 'e it ferwurkjen, ferven en fersegeljen fan it Gorchom-perseel, wêrop materialen lykas sigge, bom, bazin en katoen slein wurdeDit giet dúdlik oer it fersegeljen fan stoffen mei in leaden doek segel mei it gemeentewapen derop. Neffens it fersyk woe de oanfreger wurk leverje om de mienskip fan 'e stêd Gorchom en it wolwêzen fan in protte húshâldens te tsjinjen, mar fansels woe er himsels der goed foar meitsje. Boppedat frege er tastimming om syn bewurke boarpapier en bombazine te droegjen op it tsjerkhôf efter it stedhûs, dus op 'e Groenmarkt.

Detailkaart fan Joan Blaeu (1652) dy't it ramt fan Bastion II sjen lit

Ramen

It droegjen fûn plak op houten rekken, dêr't it doek nei it follen en ferven oan hongen waard, de saneamde listen. Om in listen te pleatsen, hierde Joost Herberensz. yn 1602 in stik lân oan 'e foet fan 'e wâl. Hjirfoar betelle hy in jierliks ​​bedrach fan f 3 oan 'e stedsskatbewarder. Troch it follen fan wollen stoffen waarden de fezels gearwurke ta in tichte, effen massa. Dit filtproses waard dien troch it kneden of tredzjen fan 'e stof yn in tobbe mei bytende en ûntfettende stoffen. Nei de bou fan in follemûne yn 1641 oan 'e mûning fan 'e Haven waard dit dien mei stampers dy't troch wynkrêft yn beweging set waarden. Op 'e bekende 17^de-ieuske kaart fan Blaeu, in finster is tekene op Bastion 2, in rek foar it droegjen fan stoffen. It is net wis oft it finster der eins wie, om't it in frijheid fan 'e kaartmakker west hawwe koe. De kaart fan Wijdtmans tsjinne ommers as foarbyld en op dy kaart is gjin finster te sjen op dat bastion.

Dordrecht

Yn 1966 ferskynde myn bydrage oer de segels en it wapen fan Dordrecht yn it boek 'Zegels en wapen van steden in Zuid-Holland'. Dêryn wurde trije stoffen segels fan Dordrecht as yllustraasjes brûkt, wêrfan ien ek de wurden DVBBEL STAEL en it jiertal 1674 hat. De stedsrekkens fan Dordrecht befetsje geregeldwei yngongen dy't betrekking hawwe op sokke segels. Bygelyks, yn 1682 krige de postsegelgraveur Jacobus van Bueren oer it snijen fan ferskate grutte stempels of segels, om de segels of stielen yn 'e blêden te printsjen en te stempeljen, dy't hjir troch de masterstempels oan 'e blêden hongen waarden, elk neffens syn soarte. It gie om in bedrach fan £ 36. Sokke útjeften foar postsegels foar stoffen segels fan Gorinchem binne noch net oan it ljocht kommen. Earder wiene der wol leaden stoffen segels fûn by archeologyske opgravings yn Gorinchem, mar dy wiene folle lytser fan grutte en wierskynlik bedoeld foar in legere kwaliteit as dûbel stiel.

(AJ Busch yn Oud-Gorcum Varia; diel 21; nûmer 58; 2004; p. 111 – 113. Foar de boarneferwizing, rieplachtsje it orizjinele artikel)