Varkenmarkt 17 | Fransiskaansk kleaster (1996)

It kleasterlibben waard yn 'e Midsiuwen heech oanskreaun. In protte jonge manlju en froulju seagen it as har ideaal om har werom te lûken út it wrâldske libben om har folslein oan har Hear en Skepper te wijen binnen de grinzen fan 'e kleastermuorren. It is bekend dat der ek kleasters yn Gorinchem wiene. Strjitnammen lykas Broerensteeg en Zusterhuis binne hjir oantinkens oan.

It weromheljen fan 'e fûne grêven

De âldste bedeloarder is dy fan minderjierrige broeders (Fratres Minores) nei de oprjochter Fransiskus fan Assisi ek Fransiskanen neamd. De oarder ûntstie om 1210 hinne yn Itaalje, dêr't Fransiskus wenne en yn 1226 ferstoar. De oarder fersprate him al gau oer grutte dielen fan Jeropa. Yn 1242 wie sa'n kleaster te finen yn Middelburch en in pear jier letter, yn 1244, waard in kleaster fan Fransiskus neamd yn Utert. Fransiskanen, hie Dordrecht ek in kleaster fan minderjierrige muontsen. It is dúdlik dat bedeloarders stedske befolkingssintra sochten. De muontsen wiene folslein ôfhinklik fan aalmoezen en kado's fan 'e boargers foar har ûnderhâld fanwegen har earmoedegelofte. Binnen de oarder jilde in tige strange earmoederegel. Bygelyks, sels de kleastergebouwen en de byhearrende grûnen hearden net ta de kleasters, mar waarden beskôge as tsjerke-eigendom. De kleasters hienen in útwreide gebiet as har jurisdiksje, it saneamde termyngebiet.

Huidige gevelstien yn Gasthuisstraat 25

Us Leaffrou fan Bethlehem

Gorinchem lei binnen de ynfloedssfear fan it Utertske Fransiskaanske kleaster, sadat it kleaster in termhûs wie fan 'e Utertske ynstelling. Der sitte net minder as twa ieuwen tusken de twa stiftingen. Neffens stedshistoarikus Kemp waard it stifte yn 1454 en stie it bekend as "Onze Lieve Vrouwe te Bethlehem". De gevelstien mei it ynskripsje "Dit is in Bethlehem" soe letter de gevel fan it gebou Gasthuisstraat 25 fersiere.

Yn syn postume geskriften kin stedsskriuwer Cornelis van Zomeren mear details jaan. Neffens dizze boarne waard in diel fan it kleasterkompleks yn 1454 foltôge. Hy skriuwt letterlik: "...dat dit jier it koar en it gebou oan 'e noardkant boud binne...". It kompleks omfette in tsjerkegebou. Op in paniel út 1568 mei útsjoch oer Gorinchem yn it Gorcums Museum is de tsjerke fan 'e Fransiskanen te werkennen oan in toer mei in spits. De tafoege namme jout wissichheid dat it de Fransiskaanske tsjerke is.

Gorinchem út it easten, anonym (1568)

Neffens deselde auteur fûn de wijing fan it haadalter yn it koar fan 'e tsjerke plak yn 1455. It wie in moai alter mei in ôfbylding fan 'e Krúsdelgong fan Kristus, mei Maria, Johannes en de stifter fan 'e Fransiskanen, Fransiskus fan Assisi. Yn it koar wiene ek libbensgrutte bylden fan Sint Fransiskus en fan de H. Bonaventura, in foaroansteande folgeling yn 'e midden fan 'e 13e iuw dy't de lieding joech oer de Fransiskanen hat jûn. De tsjerke moat flinke ôfmjittings hân hawwe, lykas ek bliken docht út de hege toer yn it skilderij. Neist it haadalter wiene der twa syd-alters. Nettsjinsteande it feit dat de tsjerke ta in bedeloarder hearde, befette it ynterieur ferskate prachtige keunstwurken.

Kleastertsjerke

Wêr't de tsjerke krekt stie, kin hjoed de dei net sûnder opgraving bepaald wurde. Op de kaart fan Jacob van Deventer, dy't datearret út om 1560 hinne, is in gebou tekene lâns de hjoeddeiske Bloempotsteeg. Oft dit de Fransiskaanske tsjerke of it kleaster is, is net dúdlik. It kleasterkompleks omfette in frij grut gebiet, omsletten troch de Bloempotsteeg, de Fijfzinnenstraat, Haarstraat en Arkelstraat. Dit gebiet soe om 1450 hinne foar in grut part ûnbeboud west hawwe.

Detaillearre kaart fan it gebiet Varkenmarkt Jacob Deventer om 1558 hinne

H. van Hoogdalem wiisde der yn in kranteartikel yn 1969 al op dat de sparbank dy't doe yn oanbou wie, yn it súdlikste diel fan 'e kleastertún lei. Der is bewiis foar de oanwêzigens fan in tún mei beammen. In regeling út 1517 giet werom wêryn't it stedsbestjoer keatsen yn it kleaster fan 'e observanten ferbea. (Fransiskanen) en it sjitten fan spreeuwen en oare fûgels wie ek eksplisyt ferbean. Deselde oarkonde neamt de Arkelstraat as de lokaasje fan it observante kleaster. Yn 1512 wennen dêr 21 muontsen, wêrfan 17 prysters wiene.

Begraafplak

In diel fan it kleasterplein tsjinne as begraafplak. Dizze rêstplak waard nei mear as fjouwer ieuwen op brute wize fersteurd troch de bouwurksumheden oan de gebouwen fan de Stichting Stadsherstel Gorinchem oan de VarkenmarktBy it opgraven fan it terrein efter de huzen waarden kisten mei minsklike resten fûn. De kisten waarden op in tige koarte ôfstân fan elkoar oan Mem Ierde tabetroud. De grêven waarden net bedekt mei in grêfstien. Wierskynlik wie elk grêf werkenber oan in ferhege stik ierde mei in ienfâldich houten krús. De bonken fan 'e bleatleine kisten waarden per kiste byinoar hâlden. Mear as tritich kisten waarden fûn, mar ûnder de omlizzende gebouwen en de Varkenmarkt sil sûnder mis mear minsklike oerbliuwsels fine. By it plantsjen fan 'e kastanjebeammen op 'e Varkenmarkt Der wiene ek grêven fûn, en ek by de bou fan in skûlkelder yn 'e Twadde Wrâldoarloch.

Houtresten út 'e doazen

Beeldenstorm

Op it momint fan 'e beeldenstorm Yn 1566 waard ek it kleaster oan de Arkelstraat it doelwyt. Yn de juridyske dokuminten fan de Ried fan Problemen - de saneamde Bloedried - dêr wurdt melding makke fan in beskate Jacob Matthijsz. dy't "... nei't se grutte krêft brûkt hiene op it kleaster fan 'e bruorren fan 'e Minnebroeders yn Gorinchem..."Dit moatte soargenfolle dagen west hawwe foar de oerste, de wachter, en syn Fransiskanen. Neffens de oanklachten tsjin Adriaen Dircksz. van den Heuvel hie hy de wachter opdracht jûn om de kleastertsjerke te ferlitten en him mei syn muontsen werom te lûken. Se soene dan genôch iten krije. Hy sei dat hy út namme fan 'e stedsried spruts, mar dat wie net wier. De bedoeling wie om de tsjerke fan 'e Minderbroeders te brûken foar it preekjen fan 'e nije lear troch de predikanten. Nei de ûnrêst kaam de frede werom yn Gorinchem en it nuchtere libben binnen de kleastermuorren naam syn âlde gong wer. Mar dat soe net lang duorje, net mear as de stilte foar de stoarm."

Martelders fan Gorcum, kolleksje It Britsk Museum, Londen.

Yn juny 1572 krigen de geuzen tagong ta de stêd. De geastliken waarden finzen nommen, ynklusyf de Fransiskanen mei harren fersoarger Nikolaas Pieck, hast 38 jier âld en berne yn Gorcum. De tsjinstfeinten fan 'e Katolike Tsjerke wiene yn 'e Blauwe Toer bleatsteld oan minne behanneling. Se gongen doe per skip nei Den Briel, dêr't úteinlik yn 'e iere moarn fan woansdei 9 july 1572 santjin prysters en twa bruorren ophongen waarden foar harren stânfêstens yn it leauwe. Under harren Nikolaas Pieck mei acht prysters en twa bruorren út it kleaster oan de Arkelstrjitte. De paters ferballe it kleaster, it kleaster leech. De Steaten fan Hollân befelden boargemasters "...om it kleaster en de tsjerke fan 'e grize muontsen dêr binnen fjirtjin dagen te slopen en te ferneatigjen.", sa't Van Zomeren rapportearret. Sa die alles dat tinken die oan de Fransiskanen út Gorinchem. Allinnich de begroevenen bleauwen as stille tsjûgen yn 'e kleastertún oer.

Varkenmarkt om 1965 hinne

Varkenmarkt

In pear jier letter - op 4 augustus 1579 - besleat de stedsried it kleasterkompleks te gelykmeitsjen en it yn kavels út te jaan foar wenningbou sûnder omtinken te jaan oan de grêven. De opbringst fan 'e kavels wie bedoeld foar de fersterkingswurken fan Gorinchem. En sa barde it dat kavels lân troch de stêd ferkocht waarden, meastentiids oan timmerlju dy't dêr huzen bouden. Trouwens, dizze ferkeap fûn pas folle letter plak yn 'e 90-er jierren, doe't de bou fan 'e ferdigeningswurken om 'e stêd hinne yn folle gong wie. Op 3 oktober 1593 kocht de timmerman Oth Ottensz. it perseel op 'e hoeke fan 'e Arkelstraat en de Haarstraat, eartiids hearde ta it gebiet fan 'e Fransiskanen. In bepaalde Adriaen Petersz. kaam op 31 maaie 1595 yn besit fan in stik lân "...lizzend oan de Haerstraet op it plak dêr't eartiids it kleaster fan Minrebroederen stie...". Dizze oantsjutting betsjut net dat it kleaster dêr wie, mar dat it terrein fan it kleaster kaam. It bewiis dat it kleaster yn dy gebieten lei, is te finen yn 'e argiven, mar it wurdt net krekt oanjûn wêr.

Fan in begraafplak en in merk foar biggen oant in noflik terras...

It hiele kleasterdomein waard útrikt foar de bou fan harren huzen, mei útsûndering fan wat no is Varkenmarkt neamd. It Fransiskaanske kleaster soe dêr stien hawwe, as de resolúsje fan 'e stedsried fan 2 juny 1580 letterlik nommen wurde moat. It bestjoer besleat doe om dy plak oan te wizen as in feemerk, mar dat komt net oerien mei de minsklike bonken dy't doe yn 'e midden fan 'e fûn binne. VarkenmarktOant 1978 waard dêr de wyklikse bargemerk op moandeitemoarn hâlden. No de Varkenmarkt benammen brûkt as terras foar de oanbuorjende horeka-gelegenheden.

Yn 1572 kaam in ein oan de fêstiging fan Fransiskanen yn Gorinchem. Under drege omstannichheden naam in Fransiskaanske pater yn 1628 de pastorale soarch yn dizze stêd wer op, en dit soe ûnûnderbrutsen trochgean oant 1988. Nei it fertrek fan pater H. van Eeuwijk OFM naam de sekuliere geastlikheid fan it bisdom Rotterdam dizze taak oer.

It weromheljen fan 'e grêven

Resultaten

De opgroeven kisten leine yn in iepen gebiet efter twa gebouwen oan 'e Varkenmarkt dy't troch Stichting Stadsherstel Gorinchem omboud waarden ta in horekafoarsjenning. It efterste gebiet soe oerboud wurde en dêrfoar wie it gebiet 50-60 sm útgroeven en wiene njoggen betonnen peallen ynslein om de nijbou ta te rieden. Tidens de opgraving fûnen arbeiders begravingen dy't doe oan ús meld waarden. De opgraving waard útfierd op sneon 27 en moandei 29 april 1996 troch in oantal frijwilligers en waard laat troch P. FIoore. Mei help fan in lytse graafmasine koe losse grûn út it gebiet helle wurde.

Nei it mei de hân planen waard it flak opmjitten, tekene en fotografearre. It flak en dus ek de boppekant fan 'e kratten, lei oan 'e eastkant op sawat 1.10 m + NAP. Oan 'e westkant lei it flak wat leger, op sawat 0.85 + NAP. Tritich houten kratten wiene sichtber yn 'e grûn. Utsein twa kratten wiene alle deksels fan 'e kratten al ferdwûn mei it útgraven en grûnwurk. It deksel fan krat l like dakpannefoarmich west te hawwen. It deksel bestie út twa brede planken dy't yn 'e krat fold leine. De ynhâld fan 'e kratten wie foldien mei sân dêr't yn 'e rin fan 'e tiid yn spile wie.

Tekeningen fan fûne grêven

It hege grûnwetterpeil soarge der ek foar dat allinnich leechlizzende kisten fol wetter stiene. De goede kwaliteit fan it hout fan 'e kisten suggerearret dat it grûnwetterpeil net tige fariabele wie. Der wiene ek twa begroeven houten fetten op it terrein dy't op basis fan it ierdewurk dat deryn fûn is, datearre wurde koene op it midden fan 'e 18e iuw. De fetten wiene dêrom net relatearre oan it tsjerkhôf, mar hearden ta de boargerlike huzen dy't letter op it lykmakke kleasterterrein boud waarden. De kisten waarden allegear yn east-west rjochting begroeven. De begraffenissen waarden yn sân noard-súd rigen pleatst. De rigen binne oanjûn op 'e tekening.

Sa soarchfâldich mooglik waarden de skeletten sammele en per grêf administrearre. Hjir en dêr waard in grêf in bytsje skjinmakke en detaillearre foto's makke, dit wie net foar elk grêf mooglik fanwegen tiidgebrek. Lyts bonkemateriaal fan hannen en fuotten waard net apart sammele. De hâlding fan 'e ferstoarne waard net yn detail registrearre, om't de skeletten net taret wiene foardat se skjinmakke waarden. Troch it rappe hânmjittige sammeljen kinne skeletdielen ferlern gien wêze. In werklike opgraving waard dêrom net útfierd.

Guon grêven

Evaluaasjeresultaten

De ienentritich begraffenissen fan 'e Varkenmarkt binne dúdlik ûnderdiel fan in grutter tsjerkhôf dat blykber hearde ta it Fransiskaanske kleaster fan Gorcum dêr't ek boargers begroeven waarden. Eardere fynsten fan begraffenissen op it hjoeddeiske plein fan 'e Varkenmarkt en fierder súdlik ûnder it bankgebou oan 'e Bloempotsteeg suggerearje dat der of in grutter tsjerkhôf wie of teminsten twa lytsere tsjerkhôven dy't ticht byinoar leinen. Yn 'e tiid fan it kleaster waarden minsken sawol yn 'e tsjerke as yn 'e kleastertún of -binnenpleats begroeven. De ûndersochte grêven lykje yn in iepen romte begroeven te wêzen, om't der gjin oerbliuwsels fan in tsjerkegebou of kleasterambulaasje fûn binne. Der waarden gjin grêfstiennen of grafstiennen fûn. De grêven sille gewoan markearre wêze mei in houten krús of nammeboerd. Guon grêven krúse oaren, wat oanjout dat it tsjerkhôf wierskynlik yn 'e hiele kleasterperioade yn gebrûk wie. De lokaasjes fan 'e grêven wiene wis net fêst. De lokaasjes wiene mar sawat bekend, mooglik fanwegen de pleatsing yn rigen. Benammen nei't de grêfmarkers ferdwûnen, koe ûnfoarsichtigens foarkomme en koene âldere rêstplakken beynfloede wurde. Dit ferklearret foar in part de oanwêzigens fan lege en rommelige grêven. It foarkommen fan 'e isolearre rommelige grêven en it lege grêf kin lykwols net direkt ferklearre wurde. It oarderlike patroan yn dúdlike noard-súd-oriïntearre rigen jout gjin oanwizing fan 'e grutte fan it tsjerkhôf. It is dúdlik dat de begraffenissen fierder ûnder de hjoeddeiske gebouwen útstekke.

Seis skeletten waarden yn mear detail ûndersocht.1 PM Floore, AJ Busch & H. Strattmann
Argeologysk ûndersyk fan it tsjerkhôf fan it Fransiskaanske kleaster oan 'e Varkenmarkt yn Gorinchem; Rotterdam; 1998. Download (0,77 MB) It die bliken dat teminsten twa fan alle fûnen persoanen froulju wiene. Op it earste each like dit in frjemde konklúzje. Mar faak waard in diel fan in kleasterterrein ek apart set foar de grêven fan boargers, wierskynlik strikt skieden fan it begraafplak fan 'e ferstoarne bewenners fan it kleaster.

Boargers waarden ek begroeven yn 'e kleastertsjerke: in bepaalde Adriaan Jans van Heijnsberg liet op 21 maaie 1533 14 gûne nei oan 'e Minderbroeders, op betingst dat hy yn harren tsjerke begroeven waard.2Rjochterlik Argyf Gorinchem, ynventarisnûmer 60, folio 53v.

Konklúzjes

De begravingen dy't fûn binne by de Varkenmarkt binne ûnderdiel fan in grutter tsjerkhôf dat him útwreide oant de noardkant fan 'e Varkenmarkt oant de Bloempotsteeg. Se kinne datearre wurde tusken 1454 en 1572. Alle begraffenissen wiene mei de holle nei it westen ta. It tsjerkhôf wie ynrjochte yn noard-súd rigen dy't wierskynlik yn in iepen romte wiene en net binnen in tsjerkegebou of kleastergong. Hoewol't der in Fransiskaansk kleaster wie, litte de begraffenissen fan teminsten twa froulju sjen dat it plak ek beskikber wie foar begraffenissen fan leken.

De begraffenissen dy't ûndersocht waarden, waarden hastich weromfûn fanwegen tiidgebrek. In protte details, benammen oangeande it begraffenisritueel, koene net bepaald wurde. It wurdt oanrikkemandearre dat takomstige yntervinsjes yn 'e boaiem om it Varkenmarktom archeologysk ûndersyk út te fieren, hoe beheind ek.