Kwekelstraat 16 | synagoge (2000)

Yn febrewaris 2000 omskreau in sjoernalist it archeologysk ûndersyk fan 'e âlde synagoge oan 'e Kwekelstraat yn Gorinchem treffend as in "opgraving fan eergisteren". Foar it earst waard bewust socht nei in gebou dat minder as in heale ieu earder sloopt wie.

Utsein in pear foto's en konstruksjetekeningen is der yn Gorinchem hast neat dat ús oan dizze Joadske gebedsplak tinken docht.

Synagoge Kwekelstraat Gorinchem ca. 1900 - 1910.

De synagoge waard yn 1958 sloopt as ûnderdiel fan stedsfernijing. Fanwegen de dramatyske delgong fan 'e Joadske mienskip nei de Twadde Wrâldoarloch wie it behâld derfan net mear mooglik. It terrein waard dêrnei 42 jier lang as parkearplak brûkt.

Winkels

Doe't projektûntwikkelder ING Real Estate it terrein ûntwikkelje woe mei winkels, soarge dit foar fierder ûndersyk nei de fûneminten fan it gebou. Hoewol't in soad oerbliuwsels ferlern gienen by de sloop fan 1958, waard de plattegrûn foar in grut part bepaald. In wichtige ûntdekking wie it hast yntakte rituele bad (mikva), dat bewarre bleau en in nij doel krige binnen it nije gebou op it terrein.

3D rekonstruksje fan in synagoge troch Rabbi Ing. I. Tal van Kekem, Gorinchem © 2024.

Earste Joaden yn Gorinchem

It is net krekt bekend hoe lang Joaden yn Gorinchem fêstige wiene. It is dúdlik dat yn 1686 in Joad as boarger beëdige waard. Yn 'e rin fan 'e 18e^e iuw festigen har sporadysk nije Joadske boargers yn 'e stêd, allegear de saneamde Joadske eed naam. Troch de ried fan 'e Bataafske Republyk waard dizze eed en ûndergeskiktheid ôfskaft en waarden de Joaden lykweardich makke as Bataafske boargers. It âldste bewiis fan it bestean fan in kolde yn Gorinchem is de registraasje fan Salomon, soan fan Levi Mozes Hartog en Saartje Salomon yn 1787 yn it berteregister fan 'e Heechdútske of Israelityske Mienskip yn Gorinchem. Yn 1788 festigen har 6 Joadske boargers yn 'e stêd, likefolle as yn 'e foargeande 102 jier! Dizze hommelse taname wie mooglik it gefolch fan in feroarjend belied dat troch de stedsried fierd waard oangeande de Joaden en wêrfan it berteregister it earste bewiis is.

Efterkant fan 'e synagoge om 1950 hinne – 1958 hinne

Begraafplak

Yn 1795 fregen de Joadske ynwenners om harren deaden yn of by Gorinchem te begraven. Foar dy tiid moasten de ferstoarnen deselde dei noch nei it tsjerkhôf yn Leerdam brocht wurde. It fersyk fan 'e Joadske mienskip waard blykber ynwillige, om't tusken 1803 en 1811 Joaden op 'e stedsmuorre begroeven waarden. De krekte lokaasje fan dit tsjerkhôf is net mear bekend, mar Bastion IV of Bastion V kin beskôge wurde. Stadich mar wis, oan 'e ein fan 'e 18e iuw^e en it begjin fan 'e 19e^e ieu om harren plak as boargers fan 'e stêd Gorinchem te krijen. Yn 1809 hie de Hollandsch Hoogduitsch-Israëlitische Gemeente net minder as 78 leden, wat in flinke ferbettering wie yn ferliking mei 1788.

Nei 1814 foel Gorinchem ûnder it jurisdiksje fan 'e haadsynagoge fan Rotterdam. Yn itselde jier waard in nij en rommer tsjerkhôf bûten de stedsmuorren oan 'e Arkelsedyk oankocht. Gorinchem hie lykwols gjin permanint gearkomsteplak. Der wie gjin synagoge, hoewol der al in skoft ien fêstige wêze koe fanwegen de grutte fan 'e mienskip of kille. In joadske religieuze tsjinst fereasket minimaal tsien manlju (de saneamde minyan) en de kille hie dy grutte al hast 20 jier.

Yngong fan it Joadske tsjerkhôf oan de Arkelsedijk (2016)

Synagoge

It is net dúdlik wêr't de earetsjinst oant dy tiid binnen de stêd hâlden waard. Uteinlik slagge it harren om in ferlitten tsjerke yn in eftertún oan de Havendijk te keapjen en op 20 juny 1817 koene se de earste synagoge wijde. De tsjerke die bliken in ruïne te wêzen en nei 20 jier besleat it doarp, dat ûnderwilens flink yn grutte groeid wie, om in oare lokaasje te sykjen om in nije synagoge te bouwen.

Mei subsydzjes fan steat en gemeente en in kollekte ûnder de eigen leden wie it mooglik om yn 1840 twa stikken lân oan 'e Kwekelstraat te keapjen foar f. 6.938,40, dêr't úteinlik yn 1841 in folslein nij gebou boud wurde soe, dat yn 1842 (5602) mei grutte seremoanje ynwijd wurde koe troch de Rotterdamse haadrabbyn Emanuel ben Chajim Löwenstam. It wie in weardich gebou dêr't de 130 leden mei rjocht grutsk op wêze koene. It âlde hûs dat op it perseel eastlik fan 'e synagoge stie, waard renovearre en ynrjochte as in Hebrieuske skoalle. De ôfgelegen lokaasje op 'e eftertún oan 'e Havendijk waard ynruile foar in plak tusken de oare tsjerken yn it hert fan Gorinchem dat de akseptearre posysje fan it Joadske folk fan Gorcum ûnderstreke.

Yn 1902 waard in nij gebou boud oan 'e westkant fan 'e synagoge (no Kwekelstraat 24 – 26). It bestie út in appartemint op 'e ûnder- en boppeferdjipping, dêr't ûnder oaren de famyljes Kalker, De Leeuw, Meijer en Poons yn wenne. Ek waard hjir in nij badhûs boud. It is net bekend hoelang't dit bad brûkt waard. Hoewol't dit gebou yn 'e tuskentiid in oantal kearen renovearre is, is it wierskynlik dat it bad noch ûnder de boppekeamer yn it hûs leit.

Synagoge oan de Kwekelstraat om 1950 hinne – 1958 hinne

De synagoge oan de Kwekelstrjitte wie yn gebrûk tusken 1842 en om 1950 hinne. Nei de Twadde Wrâldoarloch en de deportaasjes wiene der net genôch Joaden weromkommen om de synagoge te ûnderhâlden. Yn 1955 waarden it gebou en de oansletten skoalle ferkocht oan de gemeente. De gemeente sloopte de ferfallen synagoge yn maart 1958. As ûnderdiel fan de stedsfernijing en de bou fan it teater Nieuwe Doelen moast it gebou plak meitsje. It terrein tsjinne de folgjende 42 jier as parkearplak. Fan it gebou is net folle bewarre bleaun. Alles wat oerbliuwt is in waarwizer mei it jiertal 5601 (1842), twa tinkstiennen út de gevel en trije glês-yn-lead ramen dy't yn it depot fan it Gorcums Museum binne.

Foargevel fan synagoge ca. 1950 – 1958.

Binnenkant

Yn it Joadske leauwe is de synagoge in sintraal plak fan gearkomste foar gebed en stúdzje. Dêrom wurdt it gebou ek wol de 'synagoge' (skoalle) wurdt neamd. De hiele tsjinst yn 'e synagoge is opnommen yn in gebedsboek of SiddoerDe tiden en de wize wêrop't de Torah (de fiif boeken fan Mozes) wurde lêzen, de Sjema (it earste haaddiel fan 'e liturgy) wurdt sein en it gebed of Tefilah wurde foardroegen, wurde dêryn oanjûn.

It ynterieur fan 'e synagoge moat it belang fan 'e sintrale Tora beklamje. Karakteristike skaaimerken binne dêrom: de oanwêzigens fan in kast of Ark foar de Torah-rollen, in ferheging of biema yn 'e midden en in aparte romte foar froulju mei útsjoch op 'e kast en biema.

Ynterieur fan in synagoge mei útsjoch op 'e Arke

De Arke stiet oan 'e eastkant fan 'e gebedskeamer yn 'e rjochting fan Jeruzalem. De kast wurdt flankearre troch pylders en is faak foarsjoen fan sitaten. Op 'e Arke it ivich baarnende ljocht (net temd) en foardat it parochet (gerdyn), makke fan kostbere tekstyl. Oan 'e rjochterkant is meastal it njoggenarmige hanukah kandelaarFoar de Arke is in lêsstoel of moed, dêr't de seremoniemeester in grut part fan 'e liturgy foardraacht.

Rekonstruksje fan 'e plattegrûn fan 'e synagoge troch Bert Stamkot.

De Torah-rol wurdt mei respekt behannele. Men stiet as er nei de bima droegen wurdt, dêr't de rabbi in haadstik foarlêze sil. De peallen dêr't de rol oan fêstmakke is, wurde libbensbeammen neamd en binne fersierd mei sulveren tuorren mei klingeljende klokken of mei in Torah-kroan. (Keter Tora)Oprôle is de Tora bedekt mei in (faak) kostbere mantel, dy't op syn beurt bedekt is mei in sulveren skyld of tas en in yad (oanwizer) wurdt ophongen. De banken yn 'e synagoge steane nei de bimah ta. It platfoarm is omjûn troch in balustrade. Yn 'e midden is in tafel bedekt mei in moai fersierd kleed yn 'e kleuren fan 'e feestdei yn kwestje. Seremoanjele objekten foar de ferskate feestdagen waarden ûnder de tafel bewarre.

Fernielde ynterieur op 31 jannewaris 1941.

Nei't de synagoge sluten wie, waard de ynventaris ferkocht en ferspraat. Bygelyks naam de Israëlityske mienskip yn Rotterdam in protte fan 'e rituele objekten oer, ynklusyf in sulveren Torah-kroan, 5 Siprê Torah, 3 Torah-mantels, in pear lytse sulveren siertuorren, in stander foar in Torah-mantel, in pear skoalboeken, 3 sets klean foar de Almemmor en Aron Hakodesj en in lytse sulveren yad. Ien fan 'e oare Torah-mantels fûn in nije bestimming yn it Joadsk Histoarysk Museum yn Amsterdam. De Torah-kroan waard ferkocht, lykas de grutte 18^e iuwske kroonluchters.

De bou fan it earste nivo yn 'e wurkput

Undersyksdoel

It doel fan it ûndersyk wie om kennis te sammeljen oer de archeologyske topografy en materiële kultuer fan Gorinchem: wêr stiene de gebouwen, út hokker perioade datearje se, wat wie harren funksje, en hokker oerbliuwsels fan materieel gebrûk binne fûn?

Oan 'e oare kant moat omtinken jûn wurde oan 'e oerbliuwsels fan 'e materiële kultuer, de omstannichheden fan 'e fynst, de diakroane ûntwikkeling sawol kwalitatyf as kwantitatyf, de oerbliuwsels fan itenpatroanen, gebrûk fan boarnen, ensfh. Oerset yn fragen komt dit del op bygelyks: Hokker gebrûksfoarwerpen binne op it plak fûn? Hokker ierdewurk, glês, metaal, hout, ensfh. waard brûkt en wêrfoar? Hokker hoemannichten waard brûkt? Is dit ûnder foarbehâld fan feroaring yn 'e rin fan 'e tiid? Is it mooglik om útspraken te dwaan oer de wolfeart of sosjale posysje fan 'e bewenners, brûkers, op basis fan 'e fynsten? Is it mooglik om útspraken te dwaan oer de foarkarren fan 'e eardere bewenners?

It ûndersyk fan it terrein oan de Kwekelstrjitte wie beheind yn termen fan tiid, muoite en finânsjes. De fraach waard needsaaklikerwize hjiroan oanpast. Foar de synagoge binne de folgjende punten wichtich fanwegen de beheinde aard fan it ûndersyk: Alle oerbliuwsels fan 'e synagoge moasten dokumintearre wurde foardat se ferlern geane soene troch de kommende bouwurksumheden; De registraasje fan eardere oerbliuwsels fan bewenning op it terrein. It sammeljen en weromheljen fan materiële oerbliuwsels (fynsten) dy't relatearre wurde kinne oan it gebrûk fan 'e synagoge en de bygebouwen en de âldere oerbliuwsels op it terrein.

19^de iuwske oerbliuwsels fan synagoge, skoalgebou, mikwe en wetterrin (griis)

Metoadeûndersyk

De lokaasje fan 'e synagoge wie wol bekend út tradysje en histoarysk ûndersyk. Der wiene lykwols wat beheiningen ferbûn oan it ûndersyk fan it perseel dy't it archeologysk ûndersyk lestich makken: fanwegen de lichte fersmoarging fan 'e boaiem moast de opgroeven grûn op it perseel skieden wurde fan 'e skjinne boppegrûn en nei de útgraving werom stoart wurde. Dit beheinde de grutte fan 'e útgravingsputten dy't oanlein wurde moasten en dêrmei de dúdlikens. De projektûntwikkelder frege ek dat der net djipper útgroeven wurde moast as 1,8 m ûnder strjitnivo fanwegen ferwachte problemen mei de delsetting fan 'e stoartgrûn dy't de bouwurksumheden hinderje koene. Sakking fan 'e oanbuorjende perselen koe ek foarkomme. It grûnwurk foar de te bouwen nije gebouwen gie net djipper as 1 meter ûnder strjitnivo (sawat 0 - 0.5 m + NAP). Oan sawol de east- as westkant fan it perseel lâns de sydmuorren fan 'e oanbuorjende huzen bleau in stripe fan sawat 2 meter ûnoantaaste, fanwegen it risiko op fersakking.

Laach foar laach waard de eastlike helte fan it terrein mei in graafmasine bleatlein oant in djipte fan sawat 1,8 meter ûnder grûnnivo. Dit wie genôch om de archeologyske spoaren fan 'e 20 te ûntdekken.^e oant de 16e^e iuw. Spoaren mei fynsten waarden mei de hân (skep) trochwurke. Alle opgroeven boaiem waard mei grutte regelmaat trochsocht mei metaaldetektors. Hast alle munten waarden op dizze manier fûn. Dúdlik sletten konsintraasjes fan fynsten lykas de opfoling fan 'e wetterrin en de tonputten waarden folslein wiet sieve op in sieve mei in gaasbreedte fan 2 mm, wêrtroch't it grutste part fan 'e fynsten sammele wurde koe. In pear ekologyske samples mei in ynhâld fan 2 liter waarden ek sammele út dizze spoaren.

Nei't dizze helte folslein ûndersocht wie, waard de westlike helte fan it terrein op deselde wize opgroeven. Lytsere djippe putten fan 2,5 x 1 m waarden op trije lokaasjes makke om ynsjoch te krijen yn 'e ûndergrûn oant in djipte fan ÷ 1.0 m NAP (sawat 2,5 meter ûnder strjitnivo). Aldere spoaren út 'e 15^e iuw en earder waarden noch altyd oerfloedich oanwêzich fûn op dit nivo, en dêrom ûnder it heule perseel.

Oan 'e eastkant fan it perseel waard in profyl tekene dat parallel rûn oan 'e muorre fan Kwekelstraat 2 – 12 op 14 meter. It profyl hat in hichte fan 1,80 meter. De boaiem berikte ÷0.30 m NAP. Fanwegen tiidgebrek waard besletten om allinich in diel fan it east-west profyl oan 'e noardkant fan 'e wurkput te tekenjen. It ferrin fan 'e spoaren wie hjir net tige fariabel, dêrom kin dit diel as represintatyf beskôge wurde foar it hiele perseel.

Efterkant fan 'e synagoge, tekening fan HM den Uyl 1957

Folslein sloopt

Tidens de opgraving liken de muorren fan 'e synagoge folslein ferneatige te wêzen troch de sloop. It fûnemint fan 'e synagoge bestie út twa stripen pún mei kalkmortel, getten yn sleatten dy't yn 'e klaai groeven wiene. Yn dizze sleatten wiene seis rjochthoekige fûneminten, boud op dennenhouten, elk rêstend op fjouwer peallen. Fjouwer fan dizze fûneminten waarden bleatlein yn 'e útgravingsput, de twa oerbleaune fûneminten lizze wierskynlik noch tsjin 'e bouline fan it perseel westlik fan 'e útgravingsput. Tegearre mei it rituele bad, de mikwe, wiene dizze fûneminten de ienige oerbliuwsels fan 'e synagoge dy't noch yn 'e grûn leine.

Yn it gemeenteargyf fan Gorinchem binne trije foto's bewarre bleaun dy't it ynterieur sjen litte, fotografearre yn 'e rjochting fan 'e arke. Fan 'e noardkant fan 'e synagoge, dêr't de konsistoarje, de mikwe en de frouljusgalerij stiene, binne gjin ôfbyldings bekend. Tidens de opgraving kaam lykwols mear dúdlikens oer hoe't dizze dielen fan 'e synagoge der útsjoen hawwe moatte.

De mikwe en konsistoarje wiene tidens de bou ûnderbrocht yn in oanbou efter de synagoge. Dit lytse gebou is dúdlik sichtber op in tekening fan HM den Uyl, dy't datearret fan koart foar de sloop. Op dizze tekening fan Den Uyl is it skeane tegeldak sichtber, lykas de twa lytse finsters, dy't in útsjoch joegen op it dak fan 'e oanbou fan it oanbuorjende perseel. Littekens fan dizze sloopte útwreiding, en fan 'e synagoge wiene noch dúdlik sichtber op 'e muorren fan it oanbuorjende perseel (Kwekelstraat 24-26).

Sydgevel Kwekelstraat 22 – 24, I: styl fan 'e poarte, II: foargevel, III: eftergevel, IV: eftergevel/​skean dak fan bygebou, V: lettere trochgong fan badhûs nei frouljusgalerij, VI: eardere trochgong fan badhûs nei frouljusgalerij.

De skematyske tekening fan 'e sydgevel fan dit gebou lit sjen hoe't in yngong fanút it oanbou nei de frouljusgalerij late; in skean paad fan gips en befestigingsbouten fan 'e leuning litte sjen wêr't dizze trep lei. De muorren fan 'e foar- en efterkant fan 'e synagoge en de efterkant fan it oanbou wiene ek dúdlik sichtber as littekens op 'e gevel, lykas it skeane dak fan it gebou en de rjochte útwreiding dy't de trep mei de frouljusgalerij bedekte. De twa finsters boppe it oanbou, dy't te sjen binne yn 'e tekening fan Den Uyl, sitte noch yn 'e sydgevel.

Eardere synagoge oan de Kwekelstraat oan 'e ein fan 'e 19e iuw^de ieu

Op de foto fan 'e ein fan 'e 19e iuw^e iuw is te sjen dat op it plak fan it hjoeddeiske perseel Kwekelstraat 24 – 26 allinnich in muorre lâns de strjitte stie. Yn 1902 waard op dit plak in gebou boud, tsjin de sydmuorre fan 'e synagoge oan, wêryn ek in nij badhûs ynrjochte waard. Blykber wie der in needsaak foar in gruttere en nofliker akkommodaasje foar it badgebiet. De trep fan 'e eardere mikwe sil syn oarspronklike funksje as tagong ta de frouljusgalerij ferlern hawwe, hoewol de útwreiding nea sloopt is oant de definitive sloop fan 'e synagoge, lykas bliken docht út 'e tekening fan Den Uyl, dy't in pear moannen foar de sloop makke is. It balkon dat links oan 'e râne fan 'e foto te sjen is, wie wierskynlik de tagong ta de frouljusgalerij fan it nije badgebiet. Ut dizze befiningen kin konkludearre wurde dat de bûtenkant fan dizze gevel oarspronklik de binnenkant wie fan in muorre fan 'e synagoge. Nei de sloop fan 'e synagoge bleau dizze muorre as sydmuorre fan dit gebou oer, en foarmet sadwaande it ienige fysike oerbliuwsel fan 'e synagoge op it plak. Tsjintwurdich is de muorre bepleistere, wêrtroch't ek it lêste sichtbere oerbliuwsel fan it tsjerkegebou út it sicht ferdwûn is.

Religieuze en sosjale skoalle

Eastlik fan 'e wetterrin, tusken de synagoge en it hjoeddeiske hûsnûmer 14, stie in gebou dat troch de Israëlityske mienskip brûkt waard as in 'religieuze en sosjale skoalle'. Dit gebou bestie al doe't de kofjehûseigner Lindeman yn 1836 twa kavels kocht namens de Israëlityske mienskip. Dêrfoar wie der al in skoalle oprjochte op it perseel eastlik fan 'e stedswetterrin, hoewol dit diel yn 1841 ferkocht waard fanwegen it kâlde waar. Allinnich it hûs fan Jacob de Groot bleau yn it besit fan 'e Israëlityske mienskip.

Skoalklasse 1917.

Dit hûs waard renovearre tagelyk mei de bou fan de synagoge. It is net dúdlik oft it de nije gevel krige dy't op 'e 19e tafoege waard.^e iuwske foto fan 'e synagoge is te sjen. De westlike sydmuorre is foar in part boud op 'e wetterrin en neist in âldere fundearring. De Joadske skoalle wie wierskynlik wat grutter as de 16e^e-17^e iuwske hûs dat der earder wie, mar it kin net útsletten wurde dat in diel fan it hûs noch 16 is^e-17^e iuwske eleminten. De lingte wie mear as 10 meter en de breedte wie krekt mear as 7 meter as men oannimt dat it hûs oansloech oan Kwekelstraat 14. It fûnemint fan 'e foargevel wie noch oanwêzich ûnder de stoepe oan 'e Kwekelstraat. It efterhûs wie sawat 3 meter lang. Yn dit efterhûs leine in protte fûnemintresten troch en boppe-op elkoar dêr't gjin funksje oan taskreaun wurde koe. De efterkant fan it hûs naam wat yn breedte ôf, om't de westlike muorre foar in part de wetterrin folge dy't ûnder it efterhûs ferdwûn. De skieding tusken it foar- en efterhûs hâldt de eftergevel op 'e foargonger fan 'e skoalle.

Yn 'e midden fan it foarhûs stie in grutte bakstiennen 19^e iuwske wetterput dêr't twa leaden pipen oan 'e boppekant útkamen dy't djip yn 'e put stieken en troch in keldermuorre nei it easten oan 'e oare kant ferdwûnen. De kelder wie in oerbliuwsel út 'e 18e iuw^e iuw en opfolle nei de bou fan 'e put. In tredde leaden piip rûn op in wat djipper nivo nei de efterkant fan it hûs en yn 'e wetterrin. Dizze piip tsjinne as in oerrin. Nei it útgraven like de put noch te funksjonearjen. It wetter kaam noch altyd fluch omheech. De put wie teminsten 4,5 meter djip (oant ûnder ÷3,50m NAP). Dizze put tsjinne wierskynlik ek om de mikwe te foljen.

It fûnemint bliuwt oer mei de brutsen iepen wetterput oan de linkerkant en de wetterrin oan de rjochterkant.

Geastlike suverens

Yn 'e Joadske tradysje is it wenst om in mikwe te brûken, it bad dêr't ûnder bepaalde omstannichheden in rituele ûnderdompeling yn plakfynt. Dit wurdt dien foar froulju foardat se trouwe en nei har menstruaasje. Strikt ortodokse manlju brûke de mikwe op freed om 'suver' de Shabbat yn te gean en foar har houlik om dizze nije faze fan it libben 'suver' te begjinnen. Underdompeling fynt ek plak foar ien dy't him ta it joadedom bekeart, as de ôfsluting fan in faak jierrenlange perioade fan tarieding. Yn al dizze gefallen giet it om it krijen fan in foarm fan geastlike suverens. In mikwe moat teminsten 40 se'a (sawat 500 liter) 'rinnend' wetter befetsje, dat direkt út in boarne, in rivier of de see komt. As dizze hoemannichte berikt is, kin it oanfolle wurde mei kraanwetter.

Mikveh fan de eardere synagoge oan de Kwekelstrjitte yn Gorinchem

Oan 'e efterkant fan 'e synagoge, op in djipte fan 0.75 sm + NAP, waard in bakstiennen mikwe fan twa by oardel meter fûn. It djipste diel fan it bakstiennen bad wie tagonklik fia bakstiennen treppen en wie bedekt mei reade, bakte tegels. It bad rêste op dennenhouten keps dy't op peallen fûnemintearre wiene, te fergelykjen mei de fjouwer sichtbere fûneminten fan 'e synagoge. Der wie gjin ôfwettering, mar yn 'e eastlike hoeke wie in oerrin en in bakstiennen en tegelgoate, dy't yn 'e wetterrin útrûn. De boppekant fan it gebou is wierskynlik ferneatige by de sloop, wêrtroch't in oantal treppen ferdwûnen.

Nei it foltôgjen fan de opgraving waard de mikwe op fersyk fan de gemeente Gorinchem 5 meter nei it suden ferpleatst mei in kraanwein. Sa koe de mikwe ûnder de flierren fan it nije gebou bewarre bliuwe, om't it it heiwurk op dizze lokaasje net hinderje soe.

Aldste spoaren foar 1841 ûnder de synagoge

Under de Joadske skoalle (ein 16^e iuw-1836)

Yn 1836 kocht De Kille in "kapitaal, solide en sterke hûs en erf" fan 'e "stedslearaar fan 'e jeugd" Jacob de Groot, dat letter foar in part ynrjochte wurde soe as de Israëlityske skoalle. Yn 1841 ferkocht de Nederlânske Israëlityske Mienskip fan Gorinchem (NIGG) in oar diel dat eartiids as in boargerskoalle brûkt waard. Dit gebou moat it noch besteande gebou oan 'e Kwekelstraat 12-14 west hawwe.

De âldste spoaren fan 'e grûn op it perseel fan 'e synagoge en de skoalle dy't datearje fan foar de bou yn 1841 binne al op in heech nivo te finen. Binnen de lokaasje fan 'e Israelityske skoalle, op in nivo fan sawat 1.10 m +NAP, binne de resten fan in âld fliernivo te finen dat wierskynlik op of krekt ûnder strjitnivo lei. De tegelflier lei op in laach kalk mei wat sân derop. De grutte fan 'e tegels wie 22x22x1,5 sm, se wiene ûnglazuurd en de ferbining wie ûnregelmjittich. Heal- en kwarttegels waarden brûkt foar de flier. De foarm fan 'e kalklaach liet sjen dat de flier foar in grut part fuorthelle wie foar de bou fan 'e grutte put yn 1841.

Meast wierskynlik kin dizze flier assosjeare wurde mei muorre-oerbliuwsels út 'e 18e iuw.^e iuw of earder en dy't de oerbliuwsels binne fan 'e foargonger fan 'e skoalle. De sydmuorre fan dizze foargonger kin boud wêze op 'e ûnregelmjittich konstruearre fûnemintmuorre dy't tsjin 'e eastkant fan 'e wetterrin stie. Dizze muorre bestie út in ûnregelmjittige ferbining fan grutte reade stiennen fan 30x15x7 sm. De stiennen waarden dúdlik opnij brûkt. Op basis fan 'e grutte moatte de stiennen 15 west hawwe^e -begjin 16^e ieu. Oare plakken yn 'e stêd litte ek sokke werbrûk fan âldere boumaterialen sjen. Tidens de opgraving fan hûs Paffenrode Yn 1997 waarden de fûneminten fan it hûs dat oan 'e ein fan 'e 16e iuw boud waard fûn.^e ieu waard boud fan deselde grutte stiennen. Miskien kamen dizze stiennen fan 'e sloopte lette midsiuwske stedsmuorre of it Bourgondyske kastiel de Blauwe ToerYn alle gefallen moat de bou fan 'e fersterkingen en de grutte bouwurksumheden yn Gorinchem fan 1580 ôf in soad boumateriaal frijmakke hawwe dat tankber brûkt wurde koe foar nijbou en renovaasje.

De resten fan in fundearring dy't noardwest-súdwestlik rûn foarmen de efterkant fan dit gebou. De ûnderbrekkings yn 'e muorre kinne it plak markearre hawwe dêr't de houten gevelpeallen pleatst waarden foar in hûs mei in foar in part houten eftergevel. As wy de symmetry fan it gebou oannimme, wiene de ôfmjittings fan dit hûs sawat 5,5 m breed en 6,5 m lang. De gevel oan 'e strjitkant moat sawat in meter breder west hawwe as de eftergevel. Der wiene twa lytse kelders yn it hûs. Oft se tagelyk yn gebrûk wiene, is net bekend. It liket derop dat se beide út 'e 18e iuw datearje.^e iuw. De kelder oan 'e eastkant fan it hûs waard yn 'e 19e iuw opfolle^e iuw nei de bou fan 'e wetterkelder en de leaden pipen. Oan 'e ûnderkant fan 'e kelder wie in houten fet begroeven mei ûnder oare dingen út it begjin fan 'e 18e iuw^e iuwske Gorcum-pipen. De boaiem fan 'e ton wie op ÷0,20 m NAP. De oare kelder wie sûnder fynst. De boaiem bestie út konifearplanken. De grutte fan 'e stiennen (22×10×4 sm) suggerearret dat de kelder yn 'e 18e iuw wie^e iuw waard boud yn. De boaiem fan dizze kelder wie op ÷0,42 m NAP. De fundearring fan it hûs oan 'e strjitkant kin noch oanwêzich wêze. De bouline fan 'e gebouwen yn 'e 16e^e-17^e iuw wat súdliker. It hûs datearret dêrom út 'e ein fan 'e 16e iuw^e iuw. De ierste fermelding fan in eigener fan in hûs op dizze side is Thonis Fransz. fan 1591 oant foar 1604. Hy kin ek de bouwer fan dit gebou west hawwe. Der is gjin bewiis, archeologysk of út 'e argiven, fan sloop of renovaasje fan it hûs yn 'e perioade 1591 - 1836. De gevel fan 'e Joadske skoalle liket op 'e foto's 19 te wêzen.^e iuw. De fundearringsmuorre dy't ûnder de râne fan 'e hjoeddeiske bestrating oan 'e Kwekelstraat fûn is, wiist ek op sa'n datearring. Dit liket yn striid te wêzen mei de histoaryske gegevens, mar it wie net ûngewoan dat allinnich de foar- en sydgevels fernijd waarden. De rest fan it hûs soe 16 wêze^e – 17^e ieu koe west hawwe mei guon 19^e iuwske oanpassingen oan 'e foar- en efterkant. As it hûs nij boud wie, moat dit bard wêze foar de oankeap fan it NIGG yn 1836. Yn dat gefal waarden de âlde fûneminten brûkt, om't dy blykber noch foldwaande wiene. De fûnsen dy't beskikber wiene foar de nije synagoge soargen allinnich foar de restauraasje fan it oanbuorjende hûs.

It is net ûnmooglik dat de gevel doe ek renovearre is. It efterhûs benoarden spoar 116 is ek in jonger gebou. Gjin spoaren fan muorren âlder as de 18e.^e iuw op dizze eftertún.

Yn 'e lânbelestingregisters fan foar 1653 wurde twa huzen neamd dy't tusken dit perseel en it folgjende steane. Ut 'e argiven is net dúdlik oft dizze huzen úteinlik tafoege binne oan it perseel dat troch de NIGG kocht waard. De opgravingsgegevens wize dúdlik op in inkele hûslokaasje op it plak dêr't eartiids it hûs fan Jacob de Groot stie en dêr't letter de Joadske skoalle oprjochte waard.

De âldste oerbliuwsels ûnder de skoalle kamen út de grize klaailagen dy't op guon plakken oant 0,80m NAP bewarre bleaunen. Dizze befette skerven fan Siegburg-stienguod (ynklusyf Jacoba-kandelaars) en read en griis ierdewurk út 'e 14e iuw.^e, mar foaral 15^e ieu.

Under de synagoge (14^e/15e iuw-1841)

Doe't de NIGG it perseel yn 1836 kocht, wie it lân dêr't letter de synagoge boud wurde soe ûnbeboud en wie it troch de eigener Jacob de Groot as tún oanlein. Doe't it perseel yn 1818 kocht waard, stie der noch in skuorre (earder in koetshûs) op dit perseel, dy't wierskynlik noch as sadanich brûkt waard troch de foarige eigener, koetsier Johannes de Bruijn Gerritsz. De Groot sloopte de skuorre koart nei de oankeap fan it terrein en boude in hek by de yngong fan 'e skuorre. Yn 1798 waard der noch melding makke fan in koetshûs, stâlen en in hôf mei in skuorre en biggen. It terrein waard ôfsletten en neffens de akte fan oerdracht wie der in dongheap. De stâlen, skuorre, dongheap en biggen ferdwûnen yn 'e folgjende tweintich jier, om't De Groot se net mear neamde doe't hy it perseel en de gebouwen kocht.

Oant 1788 moat der in hûs op dit perseel stien hawwe. Oft dit hûs letter as koetshûs brûkt is, kin net út 'e argyfdokuminten fêststeld wurde. Yn 1690 stie der noch in lyts hûs neist it hûs. De âldste argyfgegevens oer bou op dit perseel datearje út 1637, doe't in erfgenamt fan Claes Corneliss en Lijsbeth Dircksdr. it hûs, it hôf mei bouhûs, "bergen en accessoires" oernaam fan 'e oare erfgenamten. De spoaren fan bou ûnder de lettere synagoge komme út in aparte perioade: trije putten, in diel fan in flier en de resten fan in kelder of put, datearje út 'e 18e iuw.^e iuw of earder. De rjochthoekige kûle wie fol mei bakstiennen pún, dêr't tusken fragminten fan grutte readbrúne glêzen stienguod kelderfetten mei grutte horizontaal pleatste woarsten út 'e twadde helte fan 'e 18e iuw sieten.^e iuwske datearring.

Tegearre mei de resten fan 'e muorren en de dielen fan 'e flier koe dit de resten west hawwe fan in kelder fan in hûs. Spoar 83 liket ek deselde datum te hawwen. De fermelding yn it notarieel argyf fan in hûs dat hjir oant 1788 of wat letter bewenne wêze moat, kin mei dizze fynsten yn oerienstimming brocht wurde. De fûneminten fan 'e huzen wiene al yngeand fuorthelle foardat de synagoge boud waard. As dit perseel fergelike wurdt mei it oanbuorjende perseel fan 'e Joadske skoalle, falt op dat de fûnemintensleatten fan 'e synagoge fier ûnder it nivo groeven binne dêr't men 16 lit.^e en 17^e ieuske spoaren kinne ferwachte wurde. Allinnich de djipst begroeven spoaren fan kelders binne bewarre bleaun.

Wetterput

De put bestie út in kraach fan 2 lagen tapse giele stiennen (foarm: sawat 17 × 8 × 4 sm, 17^e iuw?) mei trije begroeven houten fetten fan sawat 80 sm heech derûnder dy't yn elkoar pleatst wiene. Alle ikehouten stôkken wiene noch oanwêzich. De boppekant fan 'e stiennen kraach wie op 0,58 m, de boaiem fan 'e put op ÷1,40 m NAP. De stiennen kraach moat folle heger west hawwe, teminsten in meter mitselwurk is ferdwûn. De put wie fol mei in filling fan heechhumusrike klaai en sân. Ut 'e pear fynsten koe konkludearre wurde dat de put om 1750 hinne noch yn gebrûk west hawwe moat. De put wie al earder yn ûnbrûk rekke, mar waard sloopt doe't it fûnemint fan 'e synagoge lein waard. Op trije plakken (A, B en C) waard wat djipper groeven om de ûndergrûn te besjen. Djipte by A: ÷1,80 m NAP (ûnderkant fan 'e eastkant fan 'e wetterrin sp. 80), djipte B: ÷0,70 m NAP, djipte C: ÷1,20 m NAP. Yn alle trije útsjochgaten waarden djippe útgravings, mooglik dongputten, fûn op it djipste nivo, mei 15^e ieuske ierdewurk (griis ierdewurk en ûnglazuurd Siegburg-stienguod). Yn testkûle A wiene de 16^e iuwske spoaren fan 'e wetterrin. Yn testput C de útstekken fan twa ferhege lagen mei brún-grize klaai mei 15^e ierdewurk, jiske en pún út 'e 18e iuw. Der wiene gjin spoaren fan gebouwen út 'e foar-XNUMXe iuw yn 'e testputten^e ieu.

Iepen wetterwei

Wetterrin

Eastlik fan 'e eastlike grins fan 'e synagogefûneminten waard de boppekant fan in taps taps toelopende bakstiennen tonferwulft fûn, dy't fan 'e strjitkant yn noardeastlike rjochting útwreide, parallel oan 'e sydmuorre fan 'e synagoge, en nei it easten bocht ûnder it eftergebou fan hûsnûmer ¹⁴/₁₂It type bakstien, de grutte dêrfan, en de mortier fan it boppeste nivo fan dizze wetterrin wiene fergelykber mei it metselwurk fan 'e pylders fan 'e synagoge en de mikwe, en fertsjintwurdigje wierskynlik ien boufaze mei har. Dit ferwulft waard stipe troch twa muorren oan beide kanten, wêrtusken in laach bier fan sawat 60 sm dik wie mei 19^e en 20^e iuwske fynsten, benammen glês en ierdewurk, mar ek rubber, molkkappen en in patroanhuls fan in Dútsk makke gewear, datearjend út 1938, fan in kaliber dat noch yn gebrûk wie tidens de Twadde Wrâldoarloch. Dit liet sjen dat dit rioel yn gebrûk west hawwe moat doe't de synagoge bestie. Dit wie ek dúdlik út it ferrin fan 'e ôfwettering fan 'e mikwe dy't yn dit rioel einige. Op in djipper nivo koene âldere boufazen ûnderskieden wurde yn 'e twa muorren fan 'e wetterrin. Under de 19e^e iuwske metselwurk befette ferskate nivo's dy't boud waarden mei de flink lytsere 17e-ieuske^e iuwske IJsselstiennen.

Meardere ferdjippings

Op de leechste nivo's waarden middelgrutte reade stiennen fûn, faak mei spoaren fan werbrûk. Dit werbrûk wie oan 'e gong yn 'e 15e iuw.^e en 16^e ieu yn Gorinchem, dy't letter besprutsen wurde sil. In protte fan 'e âldste spoaren yn 'e wurkput befetsje dizze stiennen. Fanwegen it faak werbrûk fan stiennen foarmje dizze fynsten gjin eksplisite datearring, mar de stratigrafyske struktuer fan 'e soarten stiennen jout wol oan op boufazen dy't oer ferskate ieuwen rûnen.

Yn 'e eastlike hoeke waard de wurkput ferdjippe nei 2.00 m –NAP en de súdlike muorre fan 'e wetterrin like boud te wêzen fan stiennen nei 1.80 m –NAP, dêr't de noardlike muorre oergie yn in bekleding fan peallen en planken op 0.20 m –NAP. De súdlike (en eastlike) kant fan 'e wetterrin wie wierskynlik de earste dy't foarsjoen waard fan in stiennen muorre, dêr't ek de fûneminten fan 'e gebouwen op dit perseel op pleatst waarden (sjoch fierder yn dizze tekst). Oan 'e noardkant fan dizze bekleding liken turfôfsettings lâns útstekken fan 'e klaaiachtige ûndergrûn oan te wizen op 'e oanwêzigens fan in sleat of wetterrin, as in foargonger fan 'e stiennen wetterrin. De âldste datearbere fynsten út 'e legere opfoling fan 'e wetterrin datearje út 'e ein fan 'e 16e iuw.^e iuw. It is wierskynlik dat de wetterrin yn dizze perioade kanalisearre is, wat ek oerienkomt mei histoaryske boarnen, dy't oanjaan dat sûnt it begjin fan 'e 17e iuw^e iuw wurdt de "stedswetterwei" neamd as in perseelskieding. It ûntbrekken fan fynsten út 'e 17e^e en 18^e iuw jout oan dat de wetterwei leechmakke waard om fersanning te foarkommen.

Tsjerkeried tidens it 75-jierrich jubileum fan 'e synagoge yn 1917.

4 juny 1841 Oanbesteging ûnder hegere goedkarring

Hjoed, de fjirtjinde juny yn it jier achttjinhûndert ienenfjirtich, om 'e middei, yn 'e herberch fan Reinier Savelsberg, oan 'e Langendijk, yn Gorinchem,
Op fersyk en yn oanwêzigens fan 'e hearen Enoch van der Sluis, Izaäk Hijmans, en Nathan van Straten, alle keaplju, wenjend yn Gorinchem, yn dizze saak yn harren hoedanichheid, de earstneamde as âlderling, de twadde neamde as tafersjochhâlder, en de lêstneamde as ponghâlder, tegearre foarmjend it Kolleezje fan Manhigim fan 'e Ring Sijnagoge fan 'e Israelityske Gemeente yn Gorinchem, en dus foar en namens dy Gemeente.

Ik, Cornelis Gerardus Boonzajer, notaris, wenjend te Gorinchem, bystien troch de hear Cornelis Meuleman, griffier oan 'e kantonrjochtbank, en Machiel Valke, gerjochtsdeurwaarder, beide wenjend te Gorinchem, as hjirby frege tsjûgen, haw it hjirûnder neamde wurk iepenbier oanbean foar oanbesteging en akseptaasje, en dit neffens en yn oerienstimming mei de spesifikaasjes en oanbestegingsbetingsten opsteld troch de Hearen Bestowers te Gorinchem, ûndertekene op 11 juny achttjinhûndert ienenfjirtich, Nûmer trijehûndert achtentweintich, sân en in kwart siden, sûnder ferwizings, registrearre te Gorinchem op 11 juny achttjinhûndert ienenfjirtich, diel ienentweintich, folio tritich recto, seksje ien, ûntfongen foar rjocht mei de achtentritich taslaggen, ien gulden, tsien en in heale sint, ûndertekene troch de ûntfanger Rom, taheakke oan dizze notul en dêryn neamd, en hokker betingsten wurde beskôge as yn har gehiel ynfoege en wêr't hjirby nei ferwiisd wurdt.

Om troch te gean nei de bedoelde oanbesteging, wurde it folgjende oanbean foar itselde doel:
De bou fan in folslein nije tsjerke, lykas in badkeamer en konsistoarje, allegear te pleatsen op in plak oan 'e Blijdenhoek- of Kwekelstraat, efter de fiif jongfammen, neist de eardere of âlde stedsskoalle yn Gorinchem, en ek it útfieren fan wat reparaasjes oan it hûs derneist, ynklusyf alle nedige boumaterialen en foarrieden.
Itselde wurk waard akseptearre, ûnder fierdere goedkarring, sawol troch de Lords Bestowers as troch de regearing fan dizze lannen, troch Jan van Dooreemaalen, mitseler, wenjend yn Gorinchem, foar en sawat de som fan fjouwertûzen trijehûndert njoggentich gûne.

En nei't er it lêzen hie, hat er hjir tekene.
(wg) J. van Dooremaalen

Sa iepenbier dien, oanbean en oannommen te Gorinchem, op it plak, op 'e dei, troch, foar en yn 'e oanwêzigens lykas neamd yn 'e kop hjirfan, en, nei't it foarlêzen is, hawwe de oannimmer hjirboppe ûnder syn perseel, lykas de ynskriuwders, tsjûgen en Notaris Boonzajer, oan 'e ein fan dizze minút, ûnder deselde Notaris tekene.

(wg)
E. van der Sluis
I. Hijmans
N. fan Straten
De hear Valke
C. Meuleman
CG Boonzajer

Spesifikaasje, wêrnei't it Tsjerkebestjoer fan 'e Israelityske Mienskip yn Gorinchem, yn oanwêzigens fan in autorisearre amtner, de bou fan in folslein nije tsjerke, lykas in badkeamer en konsistoarje, iepenbier oanbesteegje sil, allegear te pleatsen op in terrein oan 'e Blijdenhoek- of Kwekelstraat, efter de Fiif Maagden, neist de eardere of âlde Stedsskoalle yn Gorinchem, lykas ek wat reparaasjes útfiere oan it hûs derneist, ynklusyf alle nedige boumaterialen en foarrieden en hjirûnder beskreaun.

Artikel 1 Beskriuwing fan it wurk

De mjitte dy't yn dizze spesifikaasje brûkt wurdt is de Nederlânske el, ferdield yn palmen, inches en strepen, it gewicht is it Nederlânske pûn.

Artikel 2

De lingte fan it tsjerkegebou is yntern alve elpen lang en seis elpen breed. De badkeamer yntern trije elpen, en fyftich inch lang en breed trije elpen, fyftich inch. De konsistorie yntern trije elpen, fyftich inch lang en trije elpen, fyftich inch breed. De yndielingen sille makke wurde neffens de plattegrûn en geveltekeningen en neffens de resultaten fan 'e wiere grutte, dy't dêrfan beskikber binne.

Artikel 3

Yn 'e seksje lâns line a-b binne de sydgevels op 'e begane grûn fan 'e tsjerke oardel stien swier, en yn 'e seksje lâns line c-d binne de foar- en eftergevels ek op 'e begane grûn, in heale stien swier. De hichte fan it metselwurk wurdt mjitten fan 'e flier fan 'e tsjerke oant de boppekant fan 'e muorreplaat, seis ellen, fyftich inch.

Artikel 4

De begane grûn fan 'e tsjerke, dy fan 'e badkeamer en konsistoarje, sil tweintich inch heger wêze as de boppekant fan 'e hjoeddeiske strjitte.

Artikel 5 Graven fan 'e Stiftingen

De oannimmer sil de nedige útgraving foar de fûneminten dwaan moatte, nammentlik nei de plattegrûntekening, sân palmen djipper as de boppekant fan 'e strjitte, oant sa'n breedte dat de fûneminten dêr ûnbehindere yn lein wurde kinne. As bliken docht dat de grûn foar de bou fan it neamde gebou net genôch wie, sil de oannimmer, yn opdracht fan 'e Hearen Bestowers of in dêrfoar oanstelde persoan, safolle mêstpeallen yn 'e grûn slaan op 'e fjouwer hoeken fan 'e groeven sleat, mei de nedige dennenkappen en platen derop, as him besteld wurdt. Elke peal trije ellen lang, swier op 'e kop tweintich inch yn diameter en op 'e punt fjirtjin oant fyftjin inch, wêrfoar't de oannimmer dan nochris fiif gûne betelle wurdt foar elke peal, ynklusyf de leveransier- en de arbeidskosten.

Artikel 6 Stiftingen

Foardat it mitselwurk begjint, moat de oannimmer in laach pún fan foldwaande breedte, tolve inch dik, yn 'e fundearringssleatten pleatse; it stevich oandrukke en it bedekke mei trije inch sân.

Om de fûneminten foar de tsjerke te lizzen, trije en in heale stiennen yn gewicht; om de earste twa yn sân te lizzen, se goed te waskjen, en de rest yn kalkmortel te bouwen, om elke twa palmen oan elke kant in lytse stien te hakken, en it sa te bewurkjen dat de neamde muorren, op in hichte fan tweintich inch ûnder de boppekant fan 'e strjitte, noch twa stiennen yn gewicht hâlde.

Bou dan fierder de loodrechte muorren fan 'e tsjerke, oardel stien dik, mei it bêste hurde grize yn sterke bastard traas, oant in hichte fan fyftich inch ûnder de boppekant fan 'e strjitte.

De fûneminten fan 'e badkeamer en konsistoarje, wêrfan't de steunpunten út ien stien opstean moatte, moatte lein wurde mei in gewicht fan oardel stiennen en in hichte fan seis lagen of tritich inch.

De skiedingsmuorre, waans fertikale posysje in heale stien wêze moat, moat boud wurde mei it gewicht fan ien stien en de hichte fan fjouwer lagen of tweintich inch yn kalkmortel, krekt sa't sein is oer de fûneminten fan 'e tsjerke.

Artikel 7 Metselwurk

Alle metselwurk moat krekt lyk lein wurde neffens de tekening, mei hiele en trijekwart stiennen yn 'e sterkste krúsferbining, mei bedekte voegen oan 'e binnen- en bûtenkant, folslein fol mei mortel en altyd elke krusing fan hoeke nei hoeke lyk meitsje, it ynwaskje en derfoar soargje dat de stiennen goed wiet binne foar it lizzen en tidens it lizzen oan 'e loft droech binne.

Artikel 8 Oanfolling fan 'e Stiftingen

De fûneminten wurde net folmakke oant al it metselwurk oant de hichte fan 'e boppekant fan 'e strjitte brocht is.

Yngongshal synagoge Kwekelstraat Gorinchem

Artikel 9 Opstân

De foar- en efterkant fan 'e tsjerke moatte boud wurde op 'e bakstiennen fûneminten fan oardel stiennen mei de nedige klompen, dik in heale stiennen, breed sechstich inch oant de hichte fan 'e koepel en fan dêrút mei ien stiennen omheech gean oant ûnder de muorreplaat. De twa sydmuorren fan 'e tsjerke moatte boud wurde op 'e bakstiennen fûneminten fan oardel stiennen oant de hichte fan 'e koepel en fan dêrút mei ien stiennen omheech gean oant boppe de nok.

De foarkant wurdt boud mei hurd griis en frij read oan 'e binnenkant, en de efterkant en ek de twa sydmuorren mei frij boeregriis en frij read oan 'e binnenkant, op in hichte fan ien meter boppe de begane grûn dy't tsjinje as in boppefinster, wurde boud mei sterke bastardboppe en fan dêrút oant ûnder de muorreplaat en boppe de nok mei kalkmortel.

De oprjochte muorren fan 'e badkeamer en konsistoarje moatte boud wurde op 'e stiennen fûneminten, ien stien oant de muorreplaat, lykas de skiedingsmuorre, lein op 'e fûneminten fan in heale stien; al dizze muorren moatte boud wurde mei gips yn kalkmortel.

Om in kachel yn 'e badkeamer te bouwen mei de nedige izeren pot; dizze pot sil levere wurde troch de Hearen Bestowers, mei in skoarstien fan tweintich by tweintich inch fan IJsselstien, op 'e wize lykas oanjûn sil wurde, lykas in mitsele wetterdichte put, lykas in trep yn 'e badkeamer sawat seis treden djip, yntern ien el, njoggenensantich inch lang en ien el trije inch breed mei luiken en in ikehouten râne dy't derop makke wurde moat lykas passend is en lykas oanjûn op 'e tekening, alles lykas de aard fan sokke wurken fereasket, en om al it wetter yn 'e wetterrin te lieden neffens de tefredenheid fan 'e Hearen Bestowers.

Fierder moat it dak fan 'e tsjerke bedekt wurde mei blauwe, bêste Woerden-pannen en matte wurde.
Om de muorren te loodgieten lykas foarskreaun en de folgjende doar- en dakramen te ynstallearjen.

Om de doar foar de yngong fan 'e tsjerke as in falloer te meitsjen, te foarsjen fan lead en koarde as passend, en ek om it stoepe tsien ellen te meitsjen, tachtich inch lang, tusken syn rôle laach fan platte hurde klinkers yn mortel mei IJsselstien as basis, trije bakstiennen bôgeframes, dy't tsjinje as ljochte finsters, elk te foarsjen fan in Escausine dulper, sawat ien el, twaenfjirtich inch lang, trettjin by fiifentritich inch dik; - om yn alle bôgeframes yn elk finster in rút te meitsjen, dat iepene en sluten wurde kin, mei drukknoppen en koarde as passend.

Yn 'e eftergevel trije bakstiennen bôgeframes om dakfinsters te foarmjen, ien doarframe om de badkeamer en de konsistorium yn te gean.
Yn 'e twa sydmuorren binne twa bôgeframes foar dakljochten boppe de koepel.
Yn 'e badkeamer ien doar en ien ljochtframe.
Yn 'e konsistorium ien doar en ien dakljocht.

Artikel 10

Alle hjirboppe neamde muorren moatte perfekt lyk makke wurde, en by it lizzen fan 'e stiennen, folje se fuortendaliks fan binnenút mei kalk, en skuur se ôf sûnder folle mortel te brûken foar it lyk meitsjen; hjir moat spesjaal omtinken oan jûn wurde en oan 'e konstruksje en ôfwurking fan it stienwurk, om te foarkommen dat it pleisterwurk útset, ôfbladdert, ensfh., en om de ferbining mei de metselwurkkalk te befoarderjen.

Om de foarkant te foljen mei snijvoegen, en om de sydmuorren, efterkant foar, badkeamer en konsistoarje te foljen mei de deiblêden, allegear neffens de easken fan sa'n wurk. Om de muorren fan 'e badkeamer en konsistoarje ûnder de rige te foljen, en om de muorren oant de souderseksjes te stúkjen en opnij ôf te wurkjen. Yn 'e badkeamer sil de oannimmer in flier fan 'e bêste blauwe Ryn-tegels lizze moatte, lykas in wite tegel fan ûnderen lâns de muorren, lykas sok wurk fereasket.

Artikel 11

De mortiers moatte as folget wêze:
De sêfte bastaard tras, seis dielen kalk, ien diel tras en twa dielen sân.
Kalkmortel, seis dielen kalk, fjouwer dielen sân.
De kalkstien kalkstien
De Dordrechtse postsegel
It sân is suver skerp riviersân
De kalk sil makke wurde moatte op in goed ôfdekt plak.

Artikel 12 Timmerwurk

Om al it timmerwurk safolle mooglik mei pin en gat yninoar te setten, de frames folslein en kreas flak te skaven neffens de easken fan elk wurk, se te skaven en oaninoar te ferbinen neffens de bêste metoade fan ferbinen, ferve oan te bringen en se fêst te spikerjen.

Om de flierbalken fan 'e tsjerke, it konventikel en de konsistorium oan ien kant rjocht te meitsjen, en de flierplanken goed te skaven en fjouwerkant te meitsjen.
De souderbalken fan 'e badkeamer en konsistorium skaafje, de ûnderdielen oan beide kanten skaafje, se fjouwerkant meitsje, ploegje, lizzen en yndriuwe.
Om de dakspanten, sjitten en gordingen, dakseksjes foar gevelbekleding, ensfh. te plannen.
De doarren en ljochtframes foar de tsjerke, badkeamer en konsistorium dy't nedich binne, moatte gearstald wurde neffens de tekening of sa't besteld wurdt, lykas it doarframe foar de yngong fan 'e tsjerke fan nerfhout fan Riga, dik fyftjin inch, fiif strepen mei tweintich inch, seis strepen, te pleatsen op Escausine basismoeren, lang fiifenfyftich inch, mei syn dulper dertusken, breed twa palmen, sân strepen mei ien palm, fiif inch, fiif strepen; - om der twa panieldoarren fan nerfhout fan noardlik hout yn te meitsjen, de oerbleaune fjouwer inch dik; de panielen fan lambrisering dik trije inch, trije strepen, te hingjen oan trije geskikte bôgeknibbels mei dûbele gewrichten en te sluten mei in geskikt trekslot mei twa kaaien en skroeven dy't levere wurde moatte; lykas it finster boppe de doar fan nerfhout, de traaljes fan lambrisering en in útsnijing yn it glêshout en oan 'e bûtenkant te bewurkjen mei pilasters fan nerfhout, dik fiif inch, breed twa palmen, njoggen inch mei syn oerkaping derboppe te bewurkjen neffens de Korintyske oarder yn beklaaiïng mei swier oargellead en mei twa liuwekoppen yn 'e doarren.

Al it hout dat nedich is foar it bûtenwurk moat fan Riga-nerfhout wêze.
It finsterframe is makke fan njoggenentritich strepen hout.
It hout, benammen it ynterieur, moat fan dennehout wêze en fan it folgjende gewicht:
De sprútsjes binne swier, tsien oant sechstjin inch.
De gording tsien oant sechstjin inch en de nok acht oant tsien inch.
De dakplanken binne swier, trije oant tritich inch fan dennenhouten planken.
De bôgen foar de koepel binne makke fan slypdielen, yn dûbele lagen tsjin elkoar oan klemd.
De planken binne swier twa inch, seis strepen fan tsien inch elk.
De stipebalke boppe de pylders fan 'e frouljustsjerke is trettjin oant achttjin inch swier.
De registers fan 'e frouljustsjerke weagje tsien oant fyftjin inch.
De flier op deselde swiere njoggenentritich strepen.
De flier yn 'e tsjerke is makke fan ike ribben, swier tsien oant tsien inch, net breder fan it iene sintrum nei it oare as njoggentich inch, lein op kubussen en fêstmakke mei njoggenentritich strepen fan dennenplanken fan twa lang.
De flier yn 'e konsistorium bestiet út ikehouten ribben, swiere acht oant tsien inch en fêstmakke mei njoggenentritich streepplanken.
Om de toer op 'e tsjerke te pleatsen neffens de tekening, allegear neffens de aard fan sok wurk, ien el breed, fjirtich inch.

It ynterieur fan 'e tsjerke, lykas de tsjerkebanken, moat net makke wurde ta draaiende lessenaars, de tsjerkebanken moatte lâns de muorre pleatst wurde op 'e wize dy't yn 'e tekening oanjûn is, en alle tsjerkebanken moatte ophongen en sluten wurde sa't se hearre.
De preekstoel en de opslachkast foar de Mozaïske wetrollen moatte makke wurde neffens de Korintyske oarder fan dinnehout, lykas twa lessenaars moatte makke wurde fan nerfhout op 'e oanjûne wize, de doarren fan lambrisering, de kolommen fan nerfhout, it hert derút boarre, allegear op 'e oanjûne wize en yn 'e plattegrûn, en de preekstoel moat op in eleganter manier pleatst wurde neffens de goedkarring fan 'e tsjerkebestjoerders.

De architraven om de doarframes, ensfh., de kolommen en de baly moatte wurde útwurke neffens de tekening en it einresultaat.
Om in trep te meitsjen foar de frouljustsjerke neffens it plan mei in trede fan sechstjin inch, de kwartbalken fan fiif en fiifentweintich inch, de treppen njoggenentritich strepen mei in groef oan 'e foarkant.
De bumpers seisentweintich linen mei de nedige leuningen dy't dêr pleatst wurde moatte as nedich.
Noch altyd: in geheime servitút meitsje oan 'e efterkant fan it plak tsjin it tsjerkegebou, it dêr pleatse lykas nedich mei syn rioel, pot en sinktrechter, it fan boppen ôfdekke mei in sinkplaat fan nûmer fjirtjin, en it wetter troch in sink piip liede as dat passend is.

Fierder moat in portaal makke wurde mei it nedige ramt, ensfh., twa meter, tritich inch heech, fan dennehout, twa inch dik, seis strepen, it ramt fiif by acht inch dik, mei in faldoar deryn dy't derby past.
Oan 'e foarkant te montearen, neffens de tekening en it einresultaat, in listwurk yn 'e Doryske folchoarder, en oan 'e efterkant te montearen, in Keulse goate mei alle nedige winkelhaken.

Lykas ek in trochgong tusken it hûs en de tsjerke te litten en it te bestrating mei Iselstien.
Fierder, om in hekwurk te meitsjen fan sawat ien meter lang, twa meter heech, fyftich inch bêste boeregriis, de dikte fan ien stien mei de fereaske fûnemint derûnder en it te dekken mei in laach fan in ezelsrol en it te ferbinen en te beklaaien, om der in poartedoar fan dennehout yn te meitsjen, trije inch dik mei trije klemmen en op te hingjen mei springtommelscharnieren en oan 'e boppe- en ûnderkant te sluten mei in swiere bout en mei in ynlaatslot as passend, om alles te wurkjen lykas beskreaun yn artikel seis, neist it meitsjen fan 'e banken op' e frouljustsjerke fan dennehout, op 'e manier lykas oanjûn sil wurde; foar it frame dik acht by acht inch, foar de sitten dik fjouwer inch, lykas de buro's tsjin 'e baly fan dennehout, dik twa inch, seis strepen.

Artikel 13

Om alle spikers, houtskroeven, slútplaten, koperen bussen foar de bouten, pinnen, ensfh. te leverjen dy't nedich binne foar de útfiering fan dit wurk, en wêr't gjin lingte of gewicht fan 'e spikers yn dizze spesifikaasjes oanjûn is, wurdt oannommen en hjirmei bepaald dat it twa kear de dikte fan 'e ferbinende objekten is.

Artikel 14

Om alle formaliteiten, mallen, steigers, ensfh. te meitsjen en te leverjen dy't nedich binne foar de útfiering fan dit wurk, om it wurk regelmjittich út te fieren.

Artikel 15 Blaustienwurk

Om de trije binnendoarframes op hurde stiennen moeren te pleatsen mei de dulpers dertusken, en ek op 'e fjouwer hoeken, dêr't de spanten begjinne, en ek boppe it dak oan beide kanten, en op 'e fjouwer pilasters oan 'e efterkant ek hurde stiennen ôfwurkingsstikken te pleatsen. Yn 'e yngong fan 'e tsjerke en de útgong dêrfan nei de badkeamer, twa hurde stiennen doarpen te pleatsen, fiifentweintich inch heech.

Artikel 16

Alle hurde stiennen moatte bewurke wurde neffens de tekening en de mallen dy't derfan makke wurde moatte, perfekt flak bewurke wurde mei tichte voegen en lead pleatse tusken de stiennen dy't byinoar komme, it izerwurk mei gaadlike deuvels en de stiennen ferbine en se mei lead jitte, wêrby't derfoar soarge wurdt dat de deuvelgatten fiif linen breder binne as de dikte fan 'e deuvels, en alle hurde stiennen moatte beitele en slypje neffens de easken fan it wurk wêr't dit nedich is.

Artikel 17 Izerwurk

De ankers dy't troch de tsjerke ferbûn wurde moatte, swiere trije oant fjouwer inch en de sjitten moatte ek makke wurde fan trije oant fjouwer inch izer, neist de trije hingjende izers foar de kroanen. Al it oare needsaaklike izerwurk, hoe't it ek neamd wurdt, moat allegear fan 'e bêste soarte en gewicht genôch wêze.

Artikel 18 Lead- en sinkwurken

Alle lead en sink moatte levere, lein en soldearre wurde, lykas de bêste deugd fan it wurk fereasket en lykas de oannimmer beneamd wurdt. It lead moat tritich Nederlânske pûn weagje per fjouwerkante meter, it sink fan nûmer fjirtjin; de gearkomstebakken en ûntladingspipen moatte fan sink makke wurde, de pipen seis inch breed. It sink moat mei sinknagels fêstspikere wurde, en wêr't it yn kontakt komme soe mei it izer, it izer bedekke mei oargellead.

Artikel 19 Skilderwurk

Al it houtwurk, dêr't meiselwurk tsjin oan leit of dat tsjin blauwe stien pleatst wurdt, moat ien kear behannele wurde.
Earst it izerwurk ferve mei read lead en dan twa kear behannelje, lykas de badkeamer en konsistoarje.
Folje, oalje, primerje en twa kear coaten fan alle kozijnen, finsters, doarren, listwurk en bûtenhoutwurk.
Om it houtwurk yn it gebou nei ûnderlinge goedfinen te foljen, te lijmen, de poaren fol en gelyk te meitsjen, te oaljen, te primerjen en twa kear te skilderjen, en ek om mear sierfervewurk oan te bringen op it hiele steande wurk fan 'e opslachkast fan 'e Moaïske Wetrollen, en ek om it te behanneljen nei ûnderlinge goedfinen fan 'e oannimmers. Fierder om de nedige ferve te leverjen foar it passen en gearfoegjen fan it houtwurk en foar it oanbringen fan 'e frames.

Artikel 20

Fierder, lykas bepaald yn it timmerwurk, de hammerde spikerkoppen, de gatten mei
om te foljen en te behanneljen mei oaljeplamuur, en dan it lead en sink te lizzen.

Artikel 21 Glêswurk

Alle ruten, nei't se oalje, primerearre en monteard binne, moatte sa nedich ôfsletten wurde mei it bêste heal-wyt Frânske glês, sûnder bubbels of oare mankeminten, en foldien wurde mei reade leadplamuur, en monteard wurde neffens type, mei pins en derfoar soargje dat gjin barsten glês brûkt wurdt.

Artikel 22 Stukwurk

De koepel en listwurk moatte bedekt wurde mei it bêste droege reid fan 'e earste kwaliteit, goed ynkoarte mei gegloeid kopertried en spikers, wêrby't soarchfâldich naden foarkommen wurde moatte.

Om de koperdraad fan in gaadlike dikte te lizzen en te spikerjen, mei spikers op in ôfstân fan fiifensechstich strepen, yn rigen fan trettjin inch fan elkoar; om it oer de rûge grûn te fersprieden, besteande út fjouwer dielen kalk, twa dielen sân en ien diel gips, mei in lange troffel; om de grûn, as it hielendal droech is, te plukken mei deselde mar siedde mortier, en der dan oerhinne te gipsen mei Friese kalk en fyn gemalen gips, en de fjouwer kanten fan 'e tsjerke ta in frame te wurkjen, krekt sa't sein is fan 'e koepel.

Artikel 23 Reparaasje fan it hûs

Alle mankeminten dy't fûn binne yn 'e twa skuiffinsters yn 'e foargevel fan it hûs yn Wijk D. Nûmer 121 moatte reparearre wurde, lykas twa nije finsters foar elk, allegear op deselde wize as de âlde fûn binne, en it doarframe moat reparearre wurde sa't it moat.

Lykas ek de flier yn 'e gong en de binnenkeamer dy't reparearre wurde moatte lykas oanjûn.
Om de nedige dingen yn 'e sydkeamer te dwaan en it nei de ferkiezings te dekken mei nij mienskiplik papier.
Yn 'e keuken moat de souder goed werombrocht wurde yn syn eardere oarder, lykas de flier en it doarframe fan 'e kelder en dat fan 'e tún, beide werombrocht wurde yn har eardere oarder, lykas de stiennen flier en souder yn 'e kelder en twa richels moatte dêryn makke wurde, en de barsten tegels moatte fan it hiele dak derboppe fuorthelle wurde en strak ôfdekt wurde.
Dan moat it hiele hôf ferhurde wurde mei de stoeptegels dy't derút kommen binne, mei in goate lâns de muorre en de stiennen dy't te koart binne moatte oanlevere wurde, neist it meitsjen fan in goate fan nôt ûnder it dak, dik tsien by fyftjin inch, mei in sinken piip en trechter, en ek it meitsjen fan in ôfliedingsgoate fan nôtplanken, op 'e wize dy't oanjûn wurde sil.

Fierder moat de hiele eftergevel fan it neamde hûs mei syn geheime gemak, finsters, doarren, makke wurde yn 'e styl fan nerfhout, alles lykas it âlde is fûn, en ek moat ûnder it hiele dak in nerfgoate makke wurde, tsien inch dik, fjouwer strepen by fyftjin inch, seis strepen mei syn ôffierpiip fan sink sa't it wêze moat.

Ek om de hiele wetterrin wer yn oarder te bringen, alle steunmuorren te slopen, as se yn minne steat bliken te wêzen, en se wer op te bouwen mei de âlde, hiele stiennen dy't fuorthelle binne, en de tekoartkommingen sille troch de oannimmer levere wurde moatte, en ek om de hiele plaatwand yn syn eardere oarder te meitsjen mei ikehouten skipshout, alles fan deselde dikte as de âlde sil bliken te wêzen en it der boppe-op strak ôf te dekken sa't it moat.

Ek yn 'e boppeste foarkeamer moat de flier planke wurde dêr't dit nedich is; dan yn 'e midden in skieding meitsje, glêd skaafd fan droege driuwende planken mei in doar dy't deryn hingje moat en mei in ring en klink sluten wurde moat; ek dêr in bêd te meitsjen, allegear skaafd fan dennehout, foar de pilasters slypplanken, fierder alles fan driuwende planken mei doarren ûnder de setting fan dennehout, twa inch dik, om op te hingjen as it nedich is, en ek alle gebreken dêr oan 'e twa skuorframes, de stilen en de dulper te meitsjen, neist it reparearjen fan 'e finsters as it nedich is.

Folgjende sil de oannimmer it frame op 'e souder yn 'e eftergevel reparearje moatte, en ek in finster deryn meitsje fan nerfhout en it folje as nedich, en ek fjouwer meter lange spanten yn 'e souder ynbouwe, en dan it nedige ta tefredenheid fêstmeitsje.

Lykas de hiele brânmuorre mei mortel tichtmitsele wurde moat, ien stien dik oant de nulle, en twa kear bywurke en wytkalke wurde moat, en ek alle gammele dakpannen fan it hiele dak útwurke wurde moat en alle nokken en naden opfolle wurde moat; alle dakpannen fan binnenút opfolje mei mortel dy't dermei mingd is sa't it moat.

Artikel 24 Kwaliteit en ynspeksje fan materialen

Alle materialen en ark dy't nedich binne foar dit wurk moatte troch de oannimmer op eigen kosten oanskaft en levere wurde en moatte fan 'e bêste yn har soarte wêze.
Gjin materialen, hoe't se ek neamd wurde, meie ferwurke wurde oant se goedkard binne troch it passende management.

De ôfwiisde moatte fuortendaliks út it wurk helle wurde en ferfongen wurde troch foldwaande.
As de oannimmer te kwader trou hannelet troch ôfwiisde of net-ynspektearre materialen te ferwurkjen, ferliest hy in boete fan fiifentweintich gûne foar elke reis, dy't fan syn kontraktpriis ôfhelle wurdt.

Artikel 25 Ferjitten of ûndúdlikheden

As der tidens de ferwurking ûndúdlikheden yn dizze spesifikaasjes ûntsteane, bliuwt de ynterpretaasje dêrfan by de oannimmer of in dêrfoar oanstelde tafersjochhâlder, neffens waans beslút de oannimmer him hâlde moat.
De oannimmer sil de strjitten fan 'e stêd reparearje moatte, foar safier't se skansearre reitsje troch it graven fan 'e fûneminten of de bou fan 'e steigers, ta tefredenheid fan 'e boargemaster en wethâlders.

Artikel 26 Begjin en foltôging fan wurk

De oannimmer moat direkt nei it ûntfangen fan in tasizzing dêrta begjinne mei it wurk en derfoar soargje dat it gebou foar 15 jannewaris yn goede steat foltôge is. As it net klear bliken docht, wurdt de oannimmer trije gûne fan syn ôfpraat kontraktprizen ôflutsen foar elke dei dat hy langer wurket, yn it foardiel fan 'e oannimmers.

Artikel 27 Betelling

Betelling sil yn fjouwer terminen dien wurde.
De earste as de fûneminten lein wurde mei in el.
De twadde as de plakhichte mei de koepel sil klear wêze.
De tredde as it dak en it ynterieur klear binne, en
De fjirde as it wurk sûnder grutte mankeminten bliken docht te wêzen op 'e fyftjinde febrewaris achttjinhûndert twaenfjirtich.

Artikel 28 Kosten

De segel- en registraasjerjochten dy't fan tapassing binne op dizze oanbesteging; it salaris fan 'e amtner dy't derfoar ferantwurdlik is, it pleatsen fan advertinsjes yn 'e kranten en de fierdere publikaasje dêrfan, lykas de keamerhier, binne folslein foar rekken fan 'e oannimmer.

Gorinchem, 1800 juny XNUMX, ienenfjirtich
De hjirboppe neamde Tsjerkeried fan 'e Israelityske Mienskip
(wg)

E. van der Sluis
I. Hijmans
N. fan Straten

Dit is taheakke oan it notulenferslach fan 'e oanbesteging foar ûndergetekende notaris en tsjûgen yn Gorinchem dy't op 14 juny 1841 ferstoar, nûmer 126.
(wg)

De hear Valke
C. Meuleman
CG Boonzajer
I. Hijmans
N. fan Straten
E. van der Sluis
J. van Dooremaalen