Keizerstraat 6 | stedsmuorre (1997)

Oerbliuwsels fan in midsiuwske festingmuorre

De reden foar it ûndersyk wie de sloop en restauraasje fan twa gebouwen oan 'e eastkant fan 'e Keizerstrjitte (nûmers 6 en 8). Tidens it ûndersyk waarden in grut boufragment fan in sparbôge en de mitsele ûnderkant fan 'e stedsmuorre bleatlein. Op 31 jannewaris 1997 fierde PM Floore, yn opdracht fan 'e gemeente Gorinchem, in needarcheologysk ûndersyk út nei in oerbliuwsel fan 'e lette midsiuwske stedsmuorre út 'e 15e iuw.^de-16^de ieu.

De opgraving hie as doel om de oerbliuwsels fan 'e stedsmuorre binnen de beheinde ûndersykstiid fêst te lizzen om de lokaasje en konstruksje fan 'e lette midsiuwske fersterkingen fan Gorinchem te dokumintearjen en te mjitten. De opgroeven muorre-oerbliuwsels waarden nei ûndersyk wer bedekt.

Undersyksûntwerp en ûndersyksfraach

It ûndersyk fan 'e stedsmuorre oan 'e Keizerstrjitte wie in needopgraving. Fierder soarge de boaiemfersmoarging mei oalje ensfh. foar in flinke beheining fan it gebiet dat opgroeven wurde koe fanwegen it stoarten fan 'e opgroeven grûn dy't apart hâlden wurde moast fan 'e fersmoarge grûn. Dêrtroch koe allinnich tusken de twa gebouwen Keizerstrjitte 4 en 8 groeven wurde. Tidens it ûndersyk die bliken dat de oanbuorjende perselen net opheape wiene, om skea oan it noch bewenne gebou Keizerstrjitte 4 te beheinen, bleau de djipte fan 'e opgravingsput beheind.

De stedskaart fan Jacob fan Deventer (sawat 1558) lit de stedsmuorre yn ridlik detail sjen. De kaart lit in toer sjen op sawat de lokaasje oan de Keizerstrjitte dêr't ûndersyk mooglik wie. Dus neist in mooglik diel fan 'e stedsmuorre koe ek de fundearring fan in muorretoer ferwachte wurde. Hoewol't mear gebouwen yn 'e hoeke tusken de Keizerstrjitte en de Balensteiger sloopt waarden en der teoretyske mooglikheden wiene foar in beheind ûndersyk fan 'e midsiuwske stedsgrêft, beheinde boaiemfersmoarging it ûndersyk nei it efterste terrein.

Gebiet Keizerstraat, detailkaart Jacob van Deventer

De kwaliteit fan 'e muorreresten op it terrein waard ûndersocht, hoe't de muorre boud wie en oft der in toer oanwêzich wie op it terrein dat ûndersocht wurde moast. Der waard ek besocht om te bepalen oft de muorre direkt oan 'e grêft grinze. De datearring fan it gebou moast ek bepaald wurde.

Útfiering fan fjildwurk

De gemeente Gorinchem stelde op freed 31 jannewaris 1997 in graafmasine beskikber. Mei de graafmasine koe it gebiet skjinmakke wurde oant it nivo dêr't de muorreresten yn 'e grûn sichtber wiene. Mei de masine waarden de bouresten fierder bleatlein en opmjitten, tekene en fotografearre. Detaillearre foto's waarden makke. In werklike opgraving waard net útfierd.

Resultaten

De resten leine op 4.60 m fan 'e bouline oan 'e Keizerstrjitte. De boppekant fan in grut fragmint fan metselwurk lei op in djipte fan 0.35 m -NAP. Dit fragmint like in skean oerbliuwsel te wêzen fan in los stik muorre mei it begjin fan twa bôgen. It fragmint wie 1.65 meter heech, 1.30 meter breed mei 22 lagen bakstien en lei oerhinne yn eastlike rjochting. Foar safier't fêststeld wurde koe, wie it fragmint 80 sm dik, mar in gruttere dikte kin net útsletten wurde. De bakstiengrutte wie sawat 25 x 12 x 6 sm. (mei in fariaasje fan in heale sm.). It bôgefragmint like te rêsten op in laach skjinne griisbrune klaai mei sânige klaai derûnder mei bakstienpuin dat ferbûn wie mei in bakstienbekleding opboud út in laach bakstien mei deselde grutte as it bôgefragmint. De bekleding rûn diagonaal nei ûnderen mei in lingte fan 1.80 meter oant in djipte fan 3.45 m -NAP. Op dit nivo liket de gevelbekleding in bûging te meitsjen en horizontaal troch te gean yn westlike rjochting. It wie net mooglik om te bepalen hoe fier de horizontale gevelbekleding útrekt. De hichte fan 'e ûnderkant fan it fragmint oant it horizontaal útstekkende diel is 1.45 meter. De totale breedte fan 'e bakstiennen struktueren is teminsten 2.60 meter. It kin net útsletten wurde dat yn eastlike rjochting, mear nei de Keizerstrjitte ta, noch spoaren fan 'e binnenkant fan 'e muorre oanhâlde sille. Dit diel koe lykwols net útgroeven wurde fanwegen it risiko op fersakking foar it neistlizzende hûs oan Keizerstrjitte nr. 4 en in fersmoarge betonnen fetput fan it garaazjebedriuw dat earder op it perseel stie.

De stienwurkferbining fan it bôgestik like in healstienferbining te wêzen, yn tsjinstelling ta de stienbekleding, dy't bestie út in steande ferbining. De rjochting fan 'e fûne resten jout in rjochting fan 'e stedsmuorre oan dy't wat gearfalt mei de Keizerstrjitte en SSW-NNO rint. De fûne muorreresten binne op har plak litten en bedekt.

Evaluaasjeresultaten

Op it perseel Keizerstraat 6 binne resten fûn fan 'e lette midsiuwske stedsmuorre fan Gorinchem, besteande út in losse muorrerest mei twa bôgeseksjes en in ûnderlizzende bedekking fan in ferhege ierden wâl of dike. Oft it bôgefragment oarspronklik op dizze lokaasje hearde, koe net bepaald wurde, mar it is net ûnwierskynlik. It bôgefragment is net dik en liket ûnderdiel te wêzen fan 'e binnenkant of de stipe fan 'e boarstwâl. Der is gjin ferskil yn stiengrutte tusken de bedekking fan 'e wâl en it bôgefragment, mar der is in ferskil yn mitselwurkferbining. It is net wis oft dit in chronologysk ferskil oanjout.

It opgroeven metselwurk wie te beheind yn grutte om mei wissichheid fêst te stellen oft de muorre letter werboud, oanfolle of fersterke is. De mingde sân- en klaailagen wêryn't de bakstiennenresten fûn waarden, binne mooglik oanbrocht nei de sloop fan 'e muorre en it ferheegjen fan it stedsdiel oan 'e ein fan 'e sechstjinde iuw. Yn alle gefallen is gjin ierdewurk âlder as ein 16^de- frege 17^de iuwske stienguod (guon lytse fragminten fan Raeren- en Westerwald-stienguod en lytse skerven fan readglêsearre ierdewurk dy't net fierder bepaald wurde koene). De opkommende muorre fan 'e stedsmuorre waard folslein sloopt, dit sil nei alle gedachten om 1580 hinne plakfûn hawwe by de bou fan 'e nije stedsmuorre en útwreiding. Oft der in stedsgrêft oan 'e muorre grinze direkt oan 'e eastkant fan 'e muorre koe net bepaald wurde yn 'e te lytse wurkput. De put waard ferdjippe om te sjen oft der in oerbliuwsel wie fan in wiete hoarizon of in grêftfolling, mar op 3.45 meter -NAP kaam de graafmasine in yntakt horizontaal rinnend metselwurk yn healstienferbining tsjin dat him nei it easten útwreide. It ein fan dit metselwurk waard net fûn. Alle stiennen fan sawol de gevelbekleding as it bôgefragmint hiene deselde grutte en in folume fan sawat 1700 - 2000 cm³. De stiengrutte is signifikant lytser as de grutte dy't brûkt waard foar de kastiel fan 'e hearen fan Arkel brûkt waard en dat in grutte fan sawat 30 x 15 x 7 sm (folume 2700 – 3200 sm³, datearjend om 1267 hinne). It sloopmateriaal is wis net brûkt foar de stedsmuorre. Meast wierskynlik is nij produsearre stien brûkt foar de stedsmuorre. As it begjin fan 'e bou fan' e muorre oerienkomt mei de oername fan stedsrjochten yn 1382 en de fûne resten datearje út 'e âldste en miskien ek de ienige boufaze fan' e stedsmuorre, dan kin men foarsichtich oannimme dat it brûkte stienformaat mooglik datearre wurde kin oan 'e ein fan' e 14e iuw.^de iuw. It is opmerklik dat foar de fûneminten fan it hûs fan Paffenrode, boud mei dúdlik werbrûkte sloopstien, dat yn augustus/septimber 1997 opgroeven waard, hast allinnich it grutte bakstiennen formaat brûkt waard dat brûkt waard foar de bou fan it kastiel oan it Wijdschild en dat it formaat fan 'e stedsmuorre oan 'e Keizerstrjitte ûntbrekt. Ien ferklearring koe wêze dat sloopmateriaal brûkt waard fan oare âldere gebouwen lykas it kastiel De Blauwe Toren dat op syn beurt miskien foar in part boud is fan werbrûkte bakstiennen fan it kastiel fan 'e Arkels.

Rekonstruksje fan fûn metselwurk, tekening fan Pieter Floore

Hoewol tige hypotetysk, wurdt hjirboppe in mooglike rekonstruksje jûn. It ûndersyk nei de Keizerstrjitte wie tige beheind en takomstich boaiemûndersyk kin wierskynlik mear wissichheid jaan oer de oanlis fan 'e stedsmuorre.

Konklúzjes en oanbefellings

De muorreresten dy't fûn binne oan 'e Keizerstrjitte binne ûnderdiel fan 'e stedsmuorre dy't it eastlike diel fan 'e stêd oan 'e eastlike ouwer fan 'e Linge omfieme. De muorre is mooglik boud yn of direkt nei 1382 en om 1580 hinne sloopt. Wierskynlik is der neat fûn fan 'e bûtenmuorre of de eigentlike stedsmuorre. It fragmint mei sparbôgen is mooglik ûnderdiel fan 'e binnenste stipe fan 'e kantele. In muorretoer dy't nei alle gedachten op dizze lokaasje stie, is net fûn.

De opgroeven oerbliuwsels wiene te beheind om in wiere rekonstruksje mooglik te meitsjen, en de oerbliuwsels joegen ek net folle stipe oangeande de bouskiednis fan 'e muorre. Men kin foarsichtich oannimme dat it brûkte bakstiennen formaat datearret út 'e ein fan 'e fjirtjinde iuw. Yn alle gefallen is it sloopmateriaal fan 'e stedsmuorre net brûkt foar de bou fan it hûs Van Paffenrode oan 'e ein fan 'e 16e iuw.^de iuw. As der yn 'e takomst in kâns ûntstiet om in stik fan 'e stedsmuorre op te graven, moat dit net ferwaarloazge wurde. De kwaliteit fan 'e oerbliuwsels dy't yn 'e grûn oan 'e Keizerstrjitte bewarre binne, wie heech en in wiidweidiger ûndersyk kin wisser ynformaasje jaan oer de bou fan in gebou dat de stêd Gorinchem genoat yn syn grutste bloeitiid yn 'e 14e iuw.^de en 15^de iuw joech it sa'n definiearjende uterlik.

Gorinchem út it easten, anonym (1568)

Stedsrjochten

Noch foardat Gorinchem úteinlik himsels in stêd neame mocht, in proses dat plakfûn yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw en befêstige waard troch de stedsrjochten fan Otto van Arkel út 1382, wie der wierskynlik al in ferdigeningsstruktuer om 'e delsetting hinne. It begjin fan 'e bou fan stedsmuorren en ferdigeningswurken wurdt faak sjoen as gefolch fan 'e jefte fan 'e offisjele skriftlike stedsrjochten. Dat dit net altyd it gefal hoecht te wêzen, wurdt sjen litten troch de ûntwikkeling fan 'e stedsferdigening fan Gorinchem. Yn 'e twadde helte fan 'e trettjinde iuw hienen de hearen fan Arkel mei harren kastiel yn it Wijdschild in machtich ferdigeningsmiddel. De hannelspost Gorinchem, amper in kilometer fierderop oan 'e mûning fan 'e Linge, krige in fersterkingswurk. Stamkot rapportearret yn syn "Skiednis fan 'e stêd Gorinchem" dat de Korten- en Langendijk diel útmakken fan 'e eastlike stedsmuorre dy't al yn 'e 3e iuw wie^e kwart fan 'e 13^e iuw. It wie ek yn dizze perioade dat de grutte wâl fan 'e Alblasserwaard foarm krige. It kin net útsletten wurde dat de súdeastlike hoeke fan dit diel fan 'e omlizzende dyk, dêr't it âlde Gorinchem lei, troch de bewenners brûkt waard as it begjin fan 'e oanlis fan in wâl. De Linge op it plak fan 'e hjoeddeiske Lingehaven funksjonearre as in grêft oan 'e eastkant. Sa'n dûbele funksje fan 'e wâlen tsjin sawol it wetter as in mooglike fijân wie net ûngewoan. Oant hjoed de dei funksjonearje de stedsmuorren fan Gorinchem noch altyd as in wetterbarriêre.

Neffens Stamkot is de westlike wâl royaal oanlein troch mooglik de besteande perseeling by de bou oan te hâlden. Neffens him ferwiist de namme Revetsteeg nei de stedsmuorre en soe de ferdwûne Belfortsteeg oan de Molenstraat in muorretoer oanjaan. De Wolferensepoarte stie oant 1412 oan 'e ein fan 'e Molenstraat. It is net hielendal dúdlik wat wy ús foarstelle moatte mei de âldste stedsferdigening. Nei alle gedachten is it âldste systeem fan grêften en ierden wâlen yn 'e rin fan 'e tiid útwreide mei houten poarten en in ferbinende palissade. Oan 'e ein fan 'e 14e iuw^de iuw waarden dizze houten konstruksjes ferfongen troch stiennen muorren en wâlen.

Gorinchem wie gjin útsûndering as in plak dat al in soarte fan ferdigeningsmuorre boude foardat de stedsrjochten krigen waarden. De boargerij yn 'e opkommende stêden yn 'e lette Midsiuwen en ek de plakken dy't aspiraasjes yn dy rjochting hiene, besocht nei in skoftke har eigen ekonomyske en militêr strategyske koers te farren dy't sa min mooglik troch de adel bepaald waard. In foarútgong nimme op 'e eigen regeling fan 'e stedsbeskerming wie dêr ek ûnderdiel fan.

Oanfallende ferdigeningswurk

Mar it is mooglik dat Gorinchem ommuorre wie krekt fanwegen syn tichtby lizzende kastiel fan 'e hearen fan ArkelGorinchem lei ommers oan 'e oare kant fan 'e Linge, oan 'e kant fan Hollân, en as it ûnferdigene bleau, foarme it in probleem foar de dyk oer de Linge. Miskien wie it fanselssprekkend dat de stêd útwreide nei de eastlike wâl fan 'e Linge-mûning, wat om 1350 hinne barde. De Linge-mûning wie no goed beskerme en as it tichtste brêgehaad nei it westen tsjinne it plak wierskynlik as in foarútstribjend ferdigeningswurk fan it kastiel fan 'e hearen fan Arkel.

Stiennen ovens

Yn alle gefallen sille de stedsmuorren begûn wêze op 11 novimber 1382, de tiid dat Otto van Arkel Gorinchem stedsrjochten joech. Yn 1388 fûn in tige grutte stedsbrân plak, om de stêd wer op te bouwen, setten de twa Gorcummers Willem Pekeric en Jan Donkaart ferskate stienovens op by de Linge. Der kin fan útgien wurde dat dêr ek stiennen produsearre waarden foar de stedsmuorre. Nei't de macht fan 'e Arkels úteinlik brutsen wie yn 'e Arkel-oarloggen en Gorinchem yn Nederlânske hannen kaam, ferskode it machtssintrum fan it Wijdschild nei de stêd Gorinchem. De Nederlânske greve Willem VI naam de stêd yn besit. Hy liet it kastiel oan it Wijdschild sloopje en boude in lytser kastiel yn 'e stêd. Van Goch fermoede dat it gebou earne op 'e krusing fan 'e Revetsteeg (earder Krijtstraat) en de Molenstraat stie. Om 1460 hinne liet Karel de Stoute, foardat hy hartoch fan Boergonje waard, in grut kastiel bouwe, dat Blauwe Toer waard neamd nei de griisblauwe blauwe stien dy't blykber faak yn it gebou brûkt waard. Oant it ein fan 'e sechstjinde iuw spile de foaroansteande Blauwe Toer in tige wichtige rol as it wichtichste bolwurk yn 'e midsiuwske stedsmuorre.

Yn 'e 15^de iuw wie de eastkant fan 'e stedsmuorre hast de grins mei it Hartochdom Gelre en de Bourgondyske Nederlannen. De hiele muorre bestie út in dikke, ienfâldige bakstiennen muorre mei in kantele en op regelmjittige tuskenskoften in healrûne toer dy't yn of tsjin 'e brede stedsgrêft útstekt. De muorre is ôfbylde yn in oantal ôfbyldings dy't allegear foar 1580 ûntstien binne. Bygelyks, in oansicht op 'e muorre is it bêste te sjen yn in anonime skilderij út 1568 yn 'e Gorcum Museum wêrop de eastkant fan 'e stêd ôfbylde is fan 'e Dalemse Dijk. Besteande foarbylden fan sokke midsiuwske muorren binne hjoed de dei seldsum. De bêste ferliking is de stedsmuorre fan Elburg yn Gelderlân, dêr't in let-midsiuwske muorre mei muorretuorren de stêd noch folslein omfiemet.

De ienfâldige midsiuwske stedsmuorre omfieme Gorinchem fan om 1382 hinne oant om 1580 hinne. Wat der bard is yn 'e twahûndert jier dat de muorre Gorinchem beskerme hat, is net goed bekend. Bygelyks, it is ûnbekend hoe't de bakstiennen muorre boud is, oft er ea ferfongen en drastysk ferbettere is. It is ek net bekend wêr't krekt de stedsgrêft lei en hoe breed er wie. Argeologysk ûndersyk kin in antwurd jaan op dizze fragen.