Textiellood

Textiellood, lakenlood Gorinchem

Textiellood (lakenlood, lakenzegel), lood, Gorinchem 1612.

Beschrijving

Op 29 april 2004 werd bij arche­o­lo­gisch onder­zoek aan de Vis­sers­dijk een bij­zon­de­re vondst gedaan. Het was een loden zegel bestaan­de uit twee ron­de plak­ken van lood met een mid­del­lijn van 72 mm, met elkaar ver­bon­den door een smal reep­je van het­zelf­de mate­ri­aal na te zijn schoon­ge­maakt was het gewicht 162 gram.

Lakenzegel

Op de voor­zij­de is het stads­wa­pen van Gorin­chem te zien met er omheen het rand­schrift : GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. Tus­sen het val­hek en de gekan­teel­de dwars­bal­ken van het wapen is een rond­je zicht­baar. Op de ver­bin­dingslip staat een hand­je (Ant­wer­pen) afge­beeld. De ach­ter­zij­de was dub­bel gevou­wen, maar is inmid­dels vlak gemaakt. Deze zij­de heeft het­zelf­de rand­schrift : GORCVMS DVBBEL STAEL 1612. Bin­nen het rand­schrift bevin­den zich twee gaten met daar­tus­sen ver­ti­caal het woord : DVBBEL en daar­on­der STAEL. De ver­bin­dingslip ver­toont aan deze kant een huis­merk. Aan de ach­ter­zij­de zit­ten twee­maal twee lip­jes, die bij het dub­bel­vou­wen van de twee loden schij­ven door de gaat­jes van de ande­re schijf val­len. Door deze lip­jes om te vou­wen, zoals bij een split­pen, zijn de twee schij­ven met elkaar ver­bon­den. We heb­ben hier te maken met een laken­ze­gel, bestemd om door staal­mees­ters te beves­ti­gen aan stuk­ken stof door de vier lip­jes door de stof en de gaat­jes van de ande­re loden plak heen te druk­ken en om te buigen.

De waardijns van het Amsterdamse lakenbereidersgilde, bekend als ‘De Staalmeesters’ collectie Rijksmuseum Amsterdam

De waar­dijns van het Amster­dam­se laken­be­rei­ders­gil­de, bekend als ‘De Staal­mees­ters’

Staalmeesters

In ste­den als Amster­dam zijn bij opgra­vin­gen heel wat laken­ze­gels in diver­se uit­voe­rin­gen aan het licht geko­men. Het col­le­ge van de staal­mees­ters van die stad geniet bekend­heid door het schil­de­rij van Rem­brandt in het Rijks­mu­se­um. Een staal­mees­ter was een beë­dig­de func­ti­o­na­ris die naging of de door de laken­be­rei­ders aan­ge­bo­den stof­fen vol­de­den aan de gel­den­de nor­men wat betreft kwa­li­teit en kleur. De toet­sing van de kleur geschied­de aan de hand van een sta­len­boek. Als bewijs van goed­keu­ring werd de lap voor­zien van een loden laken­ze­gel. Een laken­ze­gel was dus een soort keur­merk voor wat betreft kleur en deug­de­lijk­heid van de lap. Het doet een beet­je den­ken aan het lood­je van de vroe­ge­re Gel­der­se worst, maar daar ging het voor­al om de kwaliteit.

Detail de Lakenmarkt te 's-Hertogenbosch, anoniwm ca. 1530, collectie Het Noordbrabants Museum

Detail de Laken­markt te ‘s‑Hertogenbosch, ano­niem ca. 1530.

Lakenmarkt

Zo zal het in Gorin­chem waar­schijn­lijk ook wel zijn toe­ge­gaan. Al in een betrek­ke­lijk vroeg sta­di­um was er spra­ke van laken­nij­ver­heid. Het was de heer van Arkel in eigen per­soon, die een spe­ci­a­le laken­markt instel­de : die ses­te jae­r­mer­ckt is gehee­ten een laken­mer­ckt, ende is altoes des Manen­daechs nae Sin­te-Mer­tens­dach, ende zal due­ren zes dag­hen lan­ck. Die laken­markt begon dus op de maan­dag vol­gend op 11 novem­ber en duur­de zes dagen lang. Van 1392 is een keur bekend voor de Gorin­chem­se want­snij­ders of laken­ko­pers. In dat geschrift staat o.a. voor­ge­schre­ven, dat de want­snij­ders elke maan­dag ‑markt­dag – bij­een moesten komen in het ghe­wan­thuys om daar hun waren te koop aan te bie­den. Ble­ven ze thuis dan was het niet toe­ge­staan hun stof­fen daar te verkopen.Uit de aan­we­zig­heid van het wevers­gil­de, waar­van bekend is dat het al in 1459 bestond, valt ook op te maken dat er in de stad tex­tiel­nij­ver­heid was, maar Gorin­chem is geen cen­trum van laken­ne­ring gewor­den, zoals Lei­den en Haarlem.

Jacob Vervooren Jacobz

In 1619 kreeg het stads­be­stuur een merk­waar­dig ver­zoek van een inwo­ner van de stad. Die inwo­ner was Jacob Ver­voo­ren Jacobsz., die voor een peri­o­de van elf jaar het alleen­recht vroeg voor het bewer­ken, ver­ven ende sege­len het loot van Gor­chom daer­op slaen van stof­fen, zoals saai, bom, bazijn en katoen. Hier is dus dui­de­lijk spra­ke van het zege­len van stof­fen met een loden laken­ze­gel voor­zien van het ste­de­lijk wapen. Vol­gens het ver­zoek­schrift wil­de de aan­vra­ger werk ver­schaf­fen tot dien­ste van de gemeyn­te der stadt Gor­chom ende ‘t wel­va­ren van veel huyss­ges­sin­nen, maar hij wil­de er natuur­lijk zelf ook beter van wor­den. Boven­dien vroeg hij per­mis­sie zijn bewerk­te saai en bom­ba­zijn te mogen dro­gen bij het kerk­hof ach­ter het stad­huis, dus op de Groenmarkt.

Het wassen van de vachten en het sorteren van de wol, Isaac Claesz. van Swanenburg (1607 of 1612), Museum de Lakenhal

Het was­sen van de vach­ten en het sor­te­ren van de wol, Isaac Claesz. van Swa­nen­burg (1607 of 1612)

Ramen

Het dro­gen gebeur­de op hou­ten rek­ken, waar­op het laken na het vol­len en ver­ven werd gehan­gen, de zgn. ramen. Voor het plaat­sen van een raam huur­de Joost Her­be­rensz. in 1602 een stuk­je grond aan de voet van de wal. Daar­voor betaal­de hij jaar­lijks een bedrag van f 3 aan de stadstre­so­rier. Door wol­len stof­fen te vol­len wer­den de vezels tot een dich­te, ega­le mas­sa ineen gewerkt. Dit ver­vil­tings­pro­ces geschied­de door het weef­sel te kne­den of te tre­den in een kuip met gebruik­ma­king van bij­ten­de en ont­vet­ten­de stof­fen. Na de bouw van een vol­mo­len in 1641 aan de mond van de Haven, ging dit met behulp van stam­pers die door wind­kracht in bewe­ging wer­den gebracht. Op de beken­de 17de-eeuw­se plat­te­grond van Blaeu is op Bas­ti­on 2 een raam gete­kend, een rek voor het dro­gen van stof­fen. Het is niet zeker of het raam er wer­ke­lijk heeft gestaan, want het kan een vrij­heid van de kaart­te­ke­naar zijn geweest. Als voor­beeld dien­de immers de kaart van Wijdt­mans en op die kaart is op dat bas­ti­on geen raam te bekennen.

Detail kaart Gorinchem door Joan Blaeu (1652) met het raamwerk op Bastion II

Detail kaart door Joan Blaeu (1652) met het raam­werk op Bas­ti­on II

Dordrecht

In 1966 ver­scheen mijn bij­dra­ge over de zegels en het wapen van Dord­recht in de bun­del ‘Zegels en wapens van ste­den in Zuid-Hol­land’. Daar­in komen als illu­stra­tie drie laken­ze­gels van Dord­recht voor, waar­van een ook de woor­den DVBBEL STAEL heeft en het jaar­tal 1674. De stads­re­ke­nin­gen van Dord­recht bevat­ten gere­geld pos­ten die betrek­king heb­ben op der­ge­lij­ke zegels. Zo ont­ving in 1682 de stem­pel­snij­der Jaco­bus van Bue­ren over ‘t snij­den van ver­schey­de groote stem­pels off zegels, om dae­r­me­de te druc­ken en slaen de zegels off stae­len tot de lae­c­kens die yder naer sijn soort alhier door de stael­mees­ters aen de lakens gehan­gen wer­den. Het betrof een bedrag van £ 36. Der­ge­lij­ke uit­ga­ven voor stem­pels voor Gorin­chem­se laken­ze­gels zijn nog niet aan het licht geko­men. Al eer­der kwa­men in Gorin­chem bij arche­o­lo­gi­sche opgra­vin­gen loden laken­ze­gels te voor­schijn, maar die waren veel klei­ner van for­maat en wel­licht bestemd voor een min­de­re kwa­li­teit dan dub­bel staal.

A.J. Bus­ch.

Busch, A.J. (2004) Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113. Busch, A.J. (2004)
Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113.
Flipbook | PDF (10 MB)

Details

Detailinformatie
Omschrijving:Textiellood, lakenlood

Voorzijde:
Wapen van Gorinchem binnen dubbele cirkel; GORCVMS DUBBEL STAEL 1612; op de vouw een naar beneden gerichte open hand binnen een parelcirkel als verwijzing naar Antwerpen.

Keerzijde:
GORCVMS DUBBEL STAEL, op de vouw een huismerk.
Materiaal:Lood
Productie:Nederland, Gorinchem
Datering:1612
Afmetingen:72 mm (diameter)
Vindplaats:Gorinchem, Vissersdijk 76-90 (2004)
Vondstnummer:6270V45-m03
Permalink:https://www.archeologiegorinchem.com/100-vondsten/15483/
Vragen?Ziet u een fout? Of heeft u aanvullende informatie over deze vondst? Laat het ons weten!

Vindplaats

 

Administratieve gegevens
Archisnummer(s):Zaakidentificatie: 2085989100
Onderzoekmelding: 6270
Waarneming: 50047
Topografische Kaart:38G
Coördinaten:126.920/427.060 (centrum)
Toponiem:Vissersdijk
Plaats:Gorinchem
Gemeente:Gorinchem
Provincie:Zuid-Holland
Type onderzoek:IVO-P
Uitvoerder:Hollandia Archeologen
Projectleider:P.M. Floore
Opdrachtgever:Gemeente Gorinchem
Bevoegd gezag:Gemeente Gorinchem
Aanvang onderzoek:28 april 2004
Vondsten & documentatie:Gemeentelijk depot voor archeologie Gorinchem
DANS:https://doi.org/10.17026/dans-xup-tuk3

Documentatie

Busch, A.J. (2004) Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113. Busch, A.J. (2004)
Belangrijke archeologische vondst aan de Vissersdijk, in: Oud Gorcum Varia, tijdschrift van de historische vereniging "Oud-Gorcum" 21 nr. 58, p. 111-113.
Flipbook | PDF (10 MB)
Esch, C. van der (2003) Een Gorcums lakenlood uit Dordrecht, in: Grondig Bekeken 18 nr. 3, p.18-20. PDF (2 MB) Esch, C. van der (2003)
Een Gorcums lakenlood uit Dordrecht, in: Grondig Bekeken 18 nr. 3, p.18-20.
PDF (2 MB)
Gerritsen, S. (2004) Een inventariserend veldonderzoek aan de Vissersdijk, gemeente Gorinchem, Hollandia reeks 44, Zaandijk. Gerritsen, S. (2004)
Een inventariserend veldonderzoek aan de Vissersdijk, gemeente Gorinchem, Hollandia reeks 44, Zaandijk.
Flipbook | PDF (5,7 MB)
Materiaal: Lood
Periode: Nieuwe tijd A: 1500-1650 nC
Toepassing: Economie
Vindplaats: Vissersdijk 76-90 (2004)
<< Overzicht